Lấy ý kiến cộng đồng trong quy hoạch thành phố: từ bản vẽ đến đời sống đô thị dài hạn

Quy hoạch thành phố với tầm nhìn 2050–2075: không thể thiếu ý kiến cộng đồng

Quy hoạch thành phố với tầm nhìn 2050–2075 là quá trình xây dựng định hướng không gian, hạ tầng và môi trường sống của đô thị trong nhiều thập niên, trong đó việc lấy ý kiến cộng đồng được coi là điều kiện để bảo đảm sự đồng thuận xã hội, gắn bản vẽ với nhu cầu đời sống thực tế của người dân và hướng tới phát triển đô thị bền vững. Điểm đáng chú ý là nhiều địa phương Đông Nam Á, trong đó có các thành phố Việt Nam, đang coi mỗi người dân như một “chuyên gia bản địa” cho đồ án quy hoạch. Thay vì để quy hoạch thành phố là sản phẩm khép kín của cơ quan quản lý, xu hướng mới là mở hồ sơ, bản vẽ, thuyết minh cho cộng đồng tiếp cận, phản biện và cùng chia sẻ tầm nhìn 2050. Đó là sự thay đổi tư duy: quy hoạch không phải áp đặt từ trên xuống, mà là cuộc thương lượng dài hạn về tương lai chung.

Cần Thơ: từ bản quy hoạch đầu tiên sau sắp xếp hành chính đến lời mời góp ý toàn dân

Cần Thơ đang là một ví dụ tiêu biểu cho cách một đô thị lớn biến đồ án quy hoạch thành phố thành chủ đề của toàn cộng đồng. Dự thảo quy hoạch chung đến năm 2050, tầm nhìn 2075 là đồ án tổng thể đầu tiên sau khi kiện toàn đơn vị hành chính, bao phủ 103 đơn vị cấp xã và khu vực ven biển liên quan. Theo thông tin từ Sở Xây dựng Cần Thơ, toàn bộ hồ sơ đang ở dạng dự thảo, chưa phải phương án cuối cùng, và được công khai từ cổng thông tin điện tử đến trụ sở UBND xã, phường với bản vẽ khổ A0 và mã QR để người dân tra cứu. Chính quyền thành phố không giấu ý đồ: coi việc góp ý là bước bắt buộc để hoàn thiện định hướng phát triển đô thị bền vững cho cả thế hệ sau. Thông điệp quan trọng ở đây là: nếu người dân không nhìn thấy đời sống của mình trong bản quy hoạch, bản quy hoạch đó chưa thể được xem là thành công.

Hải Phòng: mỗi ý kiến người dân là một góc nhìn quy hoạch

Tại Hải Phòng, tư duy quy hoạch thành phố đang dịch chuyển rõ rệt theo hướng coi người dân là chủ thể của tầm nhìn 2050–2075. Báo Hải Phòng nhấn mạnh: “Một bản quy hoạch dù được xây dựng công phu đến đâu cũng chỉ thực sự có giá trị khi nhìn thấy trong đó đời sống của người dân”. Cách nói này không phải khẩu hiệu. Khi không gian đô thị được mở rộng, các trung tâm công nghiệp, cảng biển, logistics, thương mại, dịch vụ được định hình, câu hỏi chính đáng không còn là “thành phố sẽ phát triển đến đâu” mà là “thành phố sẽ phát triển như thế nào và người dân được hưởng gì”. Người dân Hải Phòng, bằng trải nghiệm thường ngày với ùn tắc, ngập úng, thiếu trường học, thiếu không gian sinh hoạt cộng đồng, mang lại một lớp dữ liệu mà những bản đồ quy hoạch khó thể hiện hết. Mỗi ý kiến cộng đồng vì thế trở thành một mảnh ghép, buộc quy hoạch phải đối diện với thực tế trước mắt khi vẽ tương lai dài hạn.

Từ bản đồ đến đời sống: vì sao ý kiến cộng đồng quyết định phát triển đô thị bền vững

Các đồ án quy hoạch thành phố với tầm nhìn 2050–2075 dễ rơi vào cạm bẫy của những bản vẽ đẹp nhưng xa lạ với đời sống. Người dân đang nhắc lại điều hiển nhiên: một tuyến đường không chỉ là nét vẽ, mà là con đường đến nơi làm việc; một khu đô thị không chỉ là quỹ đất phát triển, mà là nơi hàng nghìn người sẽ sinh sống; một khu cây xanh, mặt nước không chỉ là cảnh quan, mà là chất lượng môi trường sống trong nhiều thập niên. Khi cộng đồng trực tiếp đọc hồ sơ, xem bản vẽ, hiểu cách tổ chức hạ tầng và không gian sản xuất – sinh thái, phát triển đô thị bền vững mới có cơ hội trở thành hiện thực thay vì khẩu hiệu. Tuy nhiên, người dân cũng được nhắc phải nhìn quy hoạch dưới góc lợi ích chung: không phải mọi nhu cầu cục bộ đều có thể đáp ứng nguyên trạng, nhưng mọi ý kiến đều cần được lắng nghe, phân tích, giải trình rõ ràng để giữ niềm tin.

Minh bạch, đối thoại và tầm nhìn dài hạn: bài học cho đô thị Đông Nam Á

Những động thái tại Cần Thơ và Hải Phòng cho thấy một xu hướng rộng hơn: quy hoạch thành phố ở Đông Nam Á đang dịch chuyển sang mô hình bao trùm hơn, nơi ý kiến cộng đồng được xem là một phần cấu trúc của hồ sơ chứ không chỉ là thủ tục. Tổ chức lấy ý kiến đối với toàn bộ hồ sơ – từ thuyết minh đến bản vẽ kiến trúc, hạ tầng kỹ thuật – là một bước tiến về minh bạch. Nhưng minh bạch chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đối thoại: giải thích dễ hiểu những nội dung liên quan trực tiếp đến khu dân cư, thông báo rõ định hướng không gian sống, công trình công cộng, hạ tầng giao thông, sinh thái. Tầm nhìn đến năm 2075 khiến mỗi quyết định hôm nay trở nên nặng trách nhiệm hơn; một tuyến giao thông có thể trở thành trục phát triển, một thiếu sót trong bố trí đất công cộng có thể để lại hệ quả lâu dài. Kết luận hợp lý là: quy hoạch dài hạn muốn bền vững phải được xây dựng cùng người dân, chứ không phải cho người dân.