Hàng xuất khẩu Việt trong tầm ngắm phòng vệ thương mại Mỹ
Thuế phòng vệ thương mại Mỹ là các biện pháp thuế quan và công cụ điều tra được Washington sử dụng nhằm chống bán phá giá, chống trợ cấp, kiểm soát chuyển tải hàng hóa và gian lận xuất xứ; với Việt Nam, đây đang trở thành rào cản trọng yếu chi phối khả năng duy trì thị phần, biên lợi nhuận và chiến lược xuất khẩu dài hạn sang thị trường lớn nhất thế giới về nhập khẩu hàng hóa. Điểm mấu chốt hiện nay không phải là câu hỏi liệu hàng xuất khẩu Việt Nam có bị áp thuế hay không, mà là mức độ và phạm vi giám sát sẽ lan rộng tới đâu. Tính đến hết tháng 5, hàng hóa Việt đã phải đối mặt với 321 vụ điều tra PVTM do các nước khởi xướng, trong đó Mỹ đứng đầu với 82 vụ, chiếm khoảng 26% tổng số. Con số này cho thấy Washington đã coi Việt Nam là một nguồn cung cần kiểm soát chặt, đặc biệt trong bối cảnh thặng dư thương mại hàng hóa của Việt với Mỹ đang ở mức lớn nhất trong số các đối tác.
Thép, gỗ, dệt may: Những ngành chịu thuế và hạn ngạch nặng nề
Nếu phải chỉ ra các nhóm hàng xuất khẩu Việt Nam bị áp lực thuế phòng vệ thương mại cao nhất, đó chính là thép, sản phẩm gỗ và dệt may. Với thép, sức ép không chỉ đến từ Mỹ mà còn từ hàng loạt đối tác khác. Ngày 3/7, Bộ Thương mại Thổ Nhĩ Kỳ khởi xướng rà soát cuối kỳ đối với ống thép hàn không gỉ xuất xứ Việt Nam, áp mức thuế từ 19,64% đến 25% theo giá CIF và tiếp tục duy trì cho đến khi có kết luận cuối cùng. Điều này biến giá bán chỉ còn là một phần của bài toán, phần còn lại là khả năng cung cấp dữ liệu và hợp tác điều tra. Trong khi đó, Canada áp biện pháp tự vệ tạm thời với một số sản phẩm tủ gỗ và tủ lavabo nhập khẩu dưới hình thức thuế bổ sung 25%, có hiệu lực tối đa 200 ngày; hàng Việt không thuộc diện miễn trừ và phải gánh khoản thuế này. Với dệt may, Việt Nam chịu mức thuế 12,5% theo Mục 301 liên quan đến lao động cưỡng bức, cao hơn mức 10% của Bangladesh, Ấn Độ, Indonesia và có thể tăng nếu cộng dồn các nhánh điều tra khác. Đây là lời cảnh báo rằng mọi ngành sử dụng khối lượng lao động, nguyên liệu lớn đều có nguy cơ bị soi kỹ hơn.
Kiểm soát chuyển tải và xuất xứ: Hàng Việt bị giám sát sâu bằng dữ liệu
Rủi ro thương mại Mỹ với Việt Nam không dừng ở thuế suất mà đang chuyển sang lớp giám sát mới: kiểm soát chuyển tải hàng hóa và xác minh xuất xứ bằng dữ liệu chuỗi cung ứng. Washington công khai xem Việt Nam là điểm có nguy cơ cao về chuyển tải bất hợp pháp liên quan đến hàng Trung Quốc, đưa nước ta vào nhóm 2 trong danh sách 40 quốc gia và vùng lãnh thổ có nguy cơ cao về chuyển tải bất hợp pháp. Đây là nhóm những nền kinh tế quy mô lớn, có mức độ tích hợp đáng kể với chuỗi cung ứng liên quan đến Trung Quốc. Trong bối cảnh Mỹ gia tăng kiểm soát gian lận xuất xứ và chuyển tải bất hợp pháp, các ngành sử dụng nhiều nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu sẽ chịu mức giám sát cao hơn. Hoạt động kiểm tra của Mỹ cũng chuyển từ việc chỉ đối chiếu chứng từ sang sử dụng dữ liệu thương mại, dữ liệu sản xuất và công cụ phân tích chuỗi cung ứng, trong đó có ứng dụng trí tuệ nhân tạo để phát hiện dấu hiệu bất thường. Điều này đồng nghĩa mọi khoảng trống trong quản trị xuất xứ, dù nhỏ, đều có thể bị phát hiện và biến thành rủi ro thuế.
Thặng dư thương mại lớn: Lợi thế thị trường hay “cái cớ” cho bảo hộ?
Thặng dư thương mại hàng hóa lớn với Mỹ từng được nhìn như thành tích, nhưng hiện lại trở thành một lý do để Washington tăng cường các biện pháp phòng vệ. Việt Nam đã vươn lên thành đối tác có mức thặng dư hàng hóa lớn nhất với Mỹ. Trong môi trường chính sách ưu tiên bảo hộ sản xuất nội địa, con số này dễ bị diễn giải như bằng chứng về "mất cân bằng" cần phải xử lý bằng thuế quan, tiêu chuẩn kỹ thuật và công cụ kiểm soát xuất xứ. Theo đánh giá của cơ quan quản lý, thương mại giữa Việt Nam với khu vực châu Mỹ, đặc biệt là Mỹ, vẫn duy trì quy mô lớn nhưng tính ổn định đang giảm khi các nước tăng dùng thuế quan và tiêu chuẩn kỹ thuật. Nhìn từ góc độ doanh nghiệp, điều này buộc chiến lược xuất khẩu phải chuyển trọng tâm từ tăng nhanh kim ngạch sang duy trì thị phần và chất lượng khách hàng. Nếu tiếp tục chạy theo số lượng mà bỏ qua quản trị rủi ro thương mại, nhiều ngành có thể bước vào vòng xoáy điều tra hết vụ này đến vụ khác với chi phí ngày càng cao.
Doanh nghiệp cần làm gì để sống chung với thuế và điều tra của Mỹ?
Càng mở rộng quy mô xuất khẩu, nguy cơ hàng Việt Nam tiếp tục đối mặt với điều tra PVTM vẫn ở mức cao, chủ yếu do thay đổi chính sách của các nền kinh tế lớn và tốc độ tăng trưởng xuất khẩu của Việt Nam. Câu hỏi thực tế nhất với doanh nghiệp không phải làm sao né hoàn toàn điều tra, mà là làm sao quản trị để rủi ro không biến thành khủng hoảng. Doanh nghiệp được khuyến nghị đưa quản trị PVTM vào kế hoạch sản xuất và xuất khẩu, kiểm soát nguyên liệu, nâng tỷ lệ nội địa hóa và mở rộng công đoạn tạo giá trị gia tăng để chứng minh hoạt động sản xuất thực chất tại Việt Nam. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh doanh nghiệp phải đối mặt cùng lúc rủi ro xuất xứ, phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu, yêu cầu ESG, giảm phát thải và sử dụng năng lượng sạch. Shinhan Securities nhận định nếu Việt Nam không được hưởng TRQ cho dệt may, sức ép cạnh tranh giá có thể gia tăng rõ hơn từ năm 2027. Nói thẳng, ai đi trước trong việc minh bạch chuỗi cung ứng và dữ liệu chi phí sẽ là người còn chỗ đứng khi cuộc chơi thuế ngày càng khắc nghiệt.
