Kết quả chung tăng, nhưng Mỹ đang kéo lùi bức tranh
Xuất khẩu thủy sản Việt Nam là hoạt động đưa các sản phẩm khai thác và nuôi trồng trong nước ra thị trường quốc tế, với kết quả phụ thuộc đồng thời vào sức mua, cơ cấu mặt hàng và sức cạnh tranh tại từng điểm đến. Trong 10 tháng, kim ngạch toàn ngành đạt 10,459 tỷ USD, tăng 12,1% so với cùng kỳ; riêng tháng 10 đạt 1,315 tỷ USD, tăng 13,5%. Nhưng mức tăng này che khuất một điểm yếu đáng kể: thị trường Mỹ đi ngược xu hướng chung. Xuất khẩu sang Mỹ trong tháng 10 giảm 11,8%; lũy kế 10 tháng còn 1,63 tỷ USD, giảm 1,2%. Vì vậy, con số toàn ngành khả quan không đồng nghĩa mọi thị trường đã phục hồi. Đà tăng đang được tạo ra bởi những nhóm hàng và điểm đến khác, còn xuất khẩu thủy sản Mỹ trở thành phép thử về khả năng giữ thị phần và thích ứng của doanh nghiệp.
Áp lực không chỉ xuất phát từ phía Việt Nam. Trong 8 tháng đầu năm, Mỹ nhập khẩu 2,12 triệu tấn thủy sản, trị giá 18,06 tỷ USD, giảm lần lượt 5,3% và 2,7% so với cùng kỳ. Lượng hàng Việt Nam xuất sang đây giảm 15%, giá trị giảm 8,4%. Hàng Việt chiếm 9,82% tổng lượng nhập khẩu và 6,15% tổng trị giá, cả hai tỷ trọng đều giảm nhẹ. Điều đó cho thấy thị trường thủy sản Mỹ đang co lại, nhưng Việt Nam còn mất nhịp nhanh hơn ở lượng hàng. Nhu cầu yếu là sức ép chung; thị phần thu hẹp lại là tín hiệu riêng mà doanh nghiệp không thể quy hết cho chu kỳ nhập khẩu.
Động lực chuyển sang cá và các thị trường châu Á
Sự phân hóa trong cơ cấu sản phẩm giải thích vì sao tổng xuất khẩu vẫn tăng mạnh dù một số trụ cột giảm tốc. Trong tháng 10, nhóm cá khác đạt khoảng 309 triệu USD, tăng 55% và đóng góp khoảng 70% phần kim ngạch tăng thêm của toàn ngành trong tháng. Cá tra tăng 14,9%, cá ngừ tăng 13,4%, còn mực và bạch tuộc tăng 14,8%. Lũy kế 10 tháng, cá tra tiến sát mốc 2 tỷ USD, tăng 11%. Diễn biến này cho thấy cá đang gánh phần đáng kể của đà tăng, trong khi triển vọng cá tra còn được hỗ trợ bởi giá cá thịt trắng khai thác tự nhiên cao và nguồn cung hạn chế. Thành công của một nhóm hàng, tuy vậy, không thể che lấp rủi ro tập trung khi các mặt hàng khác yếu đi.
Địa lý tăng trưởng cũng đang dịch chuyển. Trung Quốc - Hồng Kông đạt 2,62 tỷ USD trong 10 tháng, tăng 30,3%; ASEAN đạt 722 triệu USD, tăng 22,9%. Hai thị trường này tạo thêm gần 745 triệu USD kim ngạch, chiếm khoảng hai phần ba mức tăng của toàn ngành. Trái lại, EU và Nhật Bản mới tăng lần lượt 1,1% và 2,8% tính lũy kế, dù tháng 10 có dấu hiệu cải thiện. Sự lệch pha ấy khiến kết quả chung phụ thuộc nhiều hơn vào châu Á, thay vì trải rộng đồng đều giữa các thị trường. Đây là lợi thế trước mắt, nhưng cũng là lời nhắc rằng tăng trưởng bền hơn cần nhiều điểm tựa xuất khẩu.
Tôm chậm lại, sức ép ở Mỹ còn rõ hơn
Tôm là nơi sự phân hóa bộc lộ rõ nhất. Trong tháng 10, xuất khẩu tôm giảm 4,9%; riêng tôm chân trắng giảm 8,3%, còn gần 307 triệu USD. Tính chung 10 tháng, tôm chân trắng đạt 2,62 tỷ USD nhưng chỉ tăng khoảng 4%. Tổng xuất khẩu tôm vẫn tăng khoảng 9%, song phần lớn động lực tăng thêm đến từ tôm hùm xanh: mặt hàng này đạt gần 915 triệu USD, tăng 31% và đóng góp khoảng 62% phần kim ngạch tăng thêm của nhóm. Bức tranh ấy không cho thấy toàn ngành tôm cùng khỏe lên; nó cho thấy tăng trưởng đang dựa mạnh vào một sản phẩm, trong khi mặt hàng chủ lực tăng chậm. Với xuất khẩu tôm Việt Nam, mức phụ thuộc này làm nổi bật nhu cầu tìm thêm động lực ở các phân khúc và thị trường khác.
Mỹ làm bài toán của ngành tôm khó hơn. Trong 8 tháng đầu năm, lượng tôm nhập khẩu của Mỹ giảm 0,7%, còn lượng xuất khẩu tôm của Ecuador tăng 19,8% trong cùng kỳ, làm cạnh tranh nguồn cung gay gắt hơn. Khi sức mua tại một thị trường lớn yếu đi, còn đối thủ tăng hàng, việc giữ đơn hàng không thể chỉ trông vào đà tăng của các nhóm cá hay thị trường châu Á. Thêm vào đó, những bất định về thuế quan khiến doanh nghiệp khó lập kế hoạch đơn hàng dài hạn; kết quả cuối cùng của kỳ rà soát thuế chống bán phá giá dự kiến được công bố vào đầu tháng 11/2026, có thể tác động đến chi phí xuất khẩu, khả năng cạnh tranh về giá và việc ký kết đơn hàng. Đây là rủi ro cần theo dõi, không phải yếu tố đã được giải quyết.
Cơ hội cuối năm cần được xem là khả năng, không phải bảo đảm
Quý IV vẫn có thể mở ra một cửa sổ hồi phục cho thị trường thủy sản Mỹ. Dự báo cho rằng nhà nhập khẩu, hệ thống bán lẻ và chuỗi nhà hàng có thể tăng dự trữ để phục vụ nhu cầu dịp Lễ Tạ ơn, Giáng sinh và Năm mới. Nhưng đây mới là triển vọng, không phải đơn hàng chắc chắn: nhu cầu thực tế và khả năng đáp ứng của doanh nghiệp sẽ quyết định kết quả. Mức giảm nhập khẩu của Mỹ trong tám tháng đầu năm cùng đà giảm xuất khẩu của Việt Nam cho thấy không nên đánh đồng mùa cao điểm với sự phục hồi tự động. Doanh nghiệp cần theo sát tín hiệu đặt hàng và các diễn biến thuế quan trước khi kỳ vọng thị trường Mỹ bù đắp phần hụt.
Bài học từ kết quả 10 tháng không phải là xem nhẹ con số tăng 12,1%, mà là nhìn kỹ nguồn tạo ra mức tăng ấy. Cá và châu Á đang bù đắp cho tôm chậm lại và Mỹ suy giảm; sự bù đắp này giúp tổng kim ngạch tích cực nhưng chưa xóa được điểm nghẽn. Để giữ đà, ngành cần củng cố sức cạnh tranh ở thị trường Mỹ, đồng thời tránh lệ thuộc quá mức vào một vài mặt hàng hay điểm đến đang tăng nhanh. Nếu nhu cầu cuối năm cải thiện, đó sẽ là cơ hội để giành lại nhịp xuất khẩu; nếu không, kết quả chung vẫn có thể tốt trên bề mặt trong khi những trụ cột quan trọng tiếp tục mất sức.
