TOD là gì và vì sao TP.HCM không thể bỏ qua
Phát triển đô thị quanh ga (Transit-Oriented Development – TOD) là mô hình quy hoạch kết hợp giữa hạ tầng giao thông công cộng và phát triển bất động sản tích hợp, trong đó nhà ở, việc làm, thương mại, dịch vụ và không gian công cộng được tập trung trong phạm vi có thể đi bộ hoặc đi xe đạp đến ga metro, nhằm tăng lượng khách, giảm phụ thuộc vào xe cá nhân và tạo giá trị kinh tế mới cho toàn khu vực. TOD không phải phụ trợ cho metro, mà là điều kiện để metro vận hành có ý nghĩa. Nếu chỉ xây đường sắt mà không tổ chức đời sống đô thị xoay quanh nhà ga, hệ thống metro TP.HCM TOD sẽ khó tạo lực hút đủ mạnh, tắc đường TP.HCM giải pháp cũng chỉ dừng ở mức lý thuyết.
Mô hình Nhật Bản: từ ga Tsukuba Express đến đô thị Nagareyama
Nhật Bản cho thấy sức mạnh của mô hình Nhật Bản giao thông khi không chỉ xây đường sắt mà phát triển đồng bộ không gian sống, thương mại và dịch vụ quanh nhà ga để tạo sức hút cho đô thị. Trước khi tuyến Tsukuba Express vận hành, Nagareyama Otakanomori chỉ là một khu dân cư nhỏ, hạ tầng giao thông và dịch vụ hạn chế. Sau khi đường sắt kết nối với trung tâm Tokyo đi vào hoạt động, quy hoạch mở quảng trường trước ga, tăng diện tích cây xanh và tổ chức các công trình theo hướng tích hợp đã biến khu vực này thành đô thị sôi động với giao thông công cộng, nhà ở, thương mại và cộng đồng phát triển đồng bộ. Một câu nói đáng trích dẫn: "Trong giai đoạn 2016-2023, Nagareyama là địa phương có tốc độ tăng dân số cao nhất Nhật Bản". Đây là bằng chứng trực tiếp cho thấy phát triển đô thị quanh ga có thể đổi hạng một thành phố.
Bài toán TP.HCM: Metro không tự làm giảm tắc đường
TP.HCM đang mở rộng hệ thống giao thông công cộng, đặt mục tiêu đến năm 2030 hoàn thành 2 tuyến đường sắt đô thị và đến năm 2045 có trên 500 km đường sắt – nền tảng để triển khai mô hình TOD. Những tham chiếu từ Nagareyama được chia sẻ trong bối cảnh thành phố thúc đẩy xây dựng đô thị thông minh, chuyển đổi số và tăng trưởng xanh. Nhưng thách thức lớn đến từ thói quen dùng xe máy: chúng tiện lợi, len vào hẻm nhỏ, để ngay trong nhà và gắn với sinh kế người dân. Như kiến trúc sư Vũ Việt Anh cảnh báo, "Có metro không đồng nghĩa tắc đường sẽ biến mất"; nếu không có quy hoạch TOD, cảnh tàu chạy nhanh trên cao mà bên dưới xe máy vẫn kẹt là hoàn toàn có thể xảy ra. Metro TP.HCM TOD vì thế phải được nhìn như một cuộc tái cấu trúc không gian sống, không phải chỉ là công trình hạ tầng.
Làm TOD đúng: không gian sống 15 phút quanh ga metro
Điểm cốt lõi của TOD là người dân phải có lý do thực tế để bỏ xe máy, nghĩa là mọi hành trình hằng ngày đều thuận tiện hơn khi đi metro. Các chuyên gia nhấn mạnh: TOD và metro gắn bó chặt chẽ, trong đó đường sắt đô thị là xương sống còn phát triển đô thị quanh ga tập trung nhà ở, việc làm, dịch vụ để tạo nền khách tiềm năng lớn và giúp người dân dễ dàng đi bộ hoặc đi xe đạp đến ga. Kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn đề xuất thành phố khẩn trương xây dựng hệ sinh thái TOD hoàn chỉnh trong bán kính khoảng 1,2 km, tương đương 15 phút đi bộ, quanh mỗi ga. Người sống trong vùng này phải tiếp cận được trường học, bệnh viện, văn phòng, siêu thị, công viên. Nếu quanh ga vẫn là bãi xe tạm, kho hàng hoặc đất trống, metro sẽ thành hệ thống giao thông treo lơ lửng trên một đô thị chưa sẵn sàng thay đổi.
Thể chế và liên minh lợi ích: điều kiện để TOD thành động lực kinh tế
TOD không thể thành hiện thực nếu tiếp tục tách rời quy hoạch giao thông với phát triển bất động sản. Mô hình này yêu cầu kết hợp quy hoạch hạ tầng metro với kế hoạch sử dụng đất, thiết kế không gian công cộng, phát triển nhà ở và thương mại tích hợp. Một đề xuất quan trọng là thành lập một công ty phát triển TOD đóng vai trò đầu mối công – tư, phụ trách phát triển metro, quy hoạch, phát triển và đấu giá quỹ đất quanh ga. Theo kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn, hệ sinh thái TOD đúng nghĩa sẽ giúp tăng lượng khách metro, giảm số xe máy trên đường và từ đó giảm tắc đường; nguồn thu từ đất quanh ga có thể quay lại đầu tư hạ tầng giao thông. UBND TP.HCM đã phê duyệt Đề án Phát triển đô thị thông minh giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2045. Câu hỏi không còn là có làm TOD hay không, mà là thành phố có dám cấu trúc lại lợi ích để TOD thực sự trở thành động lực tăng trưởng kinh tế, thay vì dừng ở khẩu hiệu quy hoạch.
