Một bác sĩ Việt Nam nổi tiếng và công trình làm rung chuyển viện nghiên cứu toàn cầu
Câu chuyện về bác sĩ Phạm Ngọc Thạch là câu chuyện một bác sĩ Việt Nam nổi tiếng đã biến nghiên cứu lao và bệnh phổi thành nền tảng cho một chiến lược y tế cộng đồng, đưa khoa học Việt Nam bước vào không gian nghiên cứu khoa học quốc tế và để lại ảnh hưởng lâu dài cho hàng chục triệu người dân. Một công trình vaccine BCG do ông và cộng sự thực hiện đã khiến hơn 60 viện nghiên cứu tại 40 quốc gia chủ động gửi thư xin tài liệu, chứng minh rằng tri thức y học từ một đất nước nghèo hoàn toàn có thể dẫn dắt viện nghiên cứu toàn cầu nếu bám chặt vào thực tiễn bệnh tật và nhu cầu phòng ngừa bệnh của cộng đồng.
Điều đáng nói không chỉ là con số ấn tượng hơn 60 viện nghiên cứu ở 40 quốc gia, mà là cách ông đặt ra một chuẩn mực: khoa học phải trả lời câu hỏi rất cụ thể của đời sống. Loại vaccine BCG được thiết kế để phù hợp với điều kiện Việt Nam, có thể bảo quản dài ngày mà không cần hệ thống lạnh nghiêm ngặt, nghĩa là nó được sinh ra cho vùng sâu, vùng xa – nơi người nghèo thường bị bỏ lại phía sau. Khi hàng chục triệu người được tiêm phòng từ công trình ấy, khoa học không còn là thứ xa xỉ của phòng thí nghiệm mà trở thành “áo giáp” của người dân bình thường.
Từ cậu học trò Quy Nhơn đến hội viên duy nhất ở Đông Dương
Sự nghiệp của bác sĩ Phạm Ngọc Thạch cho thấy một điều: để bước ra sân chơi nghiên cứu khoa học quốc tế, nền tảng học thuật nghiêm túc là điều không thể thỏa hiệp. Sinh ngày 7/5/1909 tại Quy Nhơn trong một gia đình nhà giáo, ông sớm nổi bật trong học tập, luôn đứng đầu lớp và đỗ đầu các khoa thi. Năm 1928, ông vào Trường Đại học Y khoa Hà Nội, rồi sang Pháp, tốt nghiệp bác sĩ tại Paris năm 1934 – trong bối cảnh rất ít trí thức bản xứ chạm tới được môi trường khoa học châu Âu.
Chính ở Pháp, ông chọn lao – căn bệnh ám ảnh cả thế giới thời bấy giờ – làm trọng tâm nghiên cứu. Năm 1936, ông trở thành hội viên duy nhất ở Đông Dương của Hội Nghiên cứu bệnh lao Pháp, một dấu mốc thể hiện vị thế sớm của một nhà khoa học trẻ thuộc địa trong giới chuyên môn châu Âu. Từ cuối những năm 1930, các bài báo về lao và bệnh phổi của ông lần lượt xuất hiện trên tạp chí chuyên ngành, mở đường cho hơn 80 công trình nghiên cứu được công bố trong và ngoài nước sau này. Đó là lý do, khi nói về bác sĩ Việt Nam nổi tiếng, tên ông không chỉ gắn với chức vụ mà với cả một kho tri thức về phòng chống lao bệnh phổi.
Bộ trưởng Bộ Y tế và chiến lược lấy phòng bệnh làm gốc
Sau Cách mạng Tháng Tám, việc một nhà khoa học như Phạm Ngọc Thạch được giao trọng trách Bộ trưởng Bộ Y tế đầu tiên của nước Việt Nam độc lập không phải là sự trùng hợp, mà là lựa chọn chiến lược. Ông không nhìn y tế chỉ như hệ thống bệnh viện, mà như một kết cấu xã hội để bảo vệ sức khỏe cho hàng triệu người trong một đất nước nghèo và chiến tranh. Trên cương vị Bộ trưởng từ tháng 12/1958, đồng thời là Trưởng Ban Y học thuộc Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước và Viện trưởng Viện Chống lao Trung ương, ông định hình những nguyên tắc mà đến nay vẫn còn được nhắc lại: kết hợp phòng bệnh với chữa bệnh, y với dược, Đông y với Tây y.
Ông chủ trương coi phòng bệnh là chính, xây dựng mạng lưới y tế từ trung ương đến tận xã, hợp tác xã; phát động phong trào vệ sinh phòng bệnh, tiêm chủng, bảo vệ bà mẹ và trẻ em. Cùng lúc, ông cho thành lập các viện chuyên ngành như Viện Bảo vệ Sức khỏe Trẻ em, Viện Bảo vệ Sức khỏe Bà mẹ và Trẻ sơ sinh, Viện Sốt rét Ký sinh trùng và Côn trùng y học, Viện Nghiên cứu Đông y – những “cột trụ” cho một nền y tế hướng tới cộng đồng. Ở đây, quan điểm của ông rất rõ: một hệ thống y tế nghiêng về phòng ngừa bệnh sẽ tiết kiệm sinh mạng hơn bất kỳ cuộc chạy đua trang thiết bị nào.
Vaccine BCG: khi khoa học Việt Nam bước ra thế giới
Trong số những cống hiến của ông, nghiên cứu vaccine BCG là ví dụ điển hình cho việc gắn khoa học với thực tiễn quốc gia mà vẫn đạt chuẩn nghiên cứu khoa học quốc tế. Dưới sự chủ trì của bác sĩ Phạm Ngọc Thạch, tập thể thầy thuốc chống lao Việt Nam đã phát triển loại BCG phù hợp điều kiện khí hậu, cơ sở vật chất trong nước: có thể bảo quản dài ngày, không đòi hỏi hệ thống lạnh nghiêm ngặt. Nghĩa là, vaccine được thiết kế ngay từ đầu để đi tới những vùng sâu vùng xa – nơi điện lưới, tủ lạnh là điều xa xỉ, nhưng nguy cơ lao lại cao nhất.
Nhờ tính “thực chiến” ấy, hàng chục triệu người đã được tiêm phòng, vaccine được đưa tới nhiều địa phương – một thành tựu hiếm có trong bối cảnh hạ tầng y tế còn rất hạn chế. Quan trọng hơn, hơn 60 viện nghiên cứu tại 40 quốc gia gửi thư xin tài liệu về công trình này, biến nó thành một chuẩn tham khảo cho nhiều nước đang phát triển. Tạp chí Tubercle – của Hội Nghiên cứu về bệnh phổi và bệnh lao ở Anh – từng giới thiệu công trình BCG và đánh giá phương pháp phòng chống lao của ông có giá trị với các nước đang phát triển. Câu chuyện ấy phá vỡ mặc định rằng chỉ có phòng thí nghiệm ở trung tâm thế giới mới xứng đáng dẫn dắt viện nghiên cứu toàn cầu.
Anh hùng Lao động, người để lại di sản về y đức và y tế cộng đồng
Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch không chỉ là nhà khoa học mà còn là người chiến sĩ cách mạng, tham gia phong trào Thanh niên Tiền phong, xây dựng cơ sở tại Sài Gòn, góp phần vào thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám. Ông giữ nhiều trọng trách: Ủy viên Thường vụ, Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Hành chính Đặc khu Sài Gòn – Chợ Lớn, Thứ trưởng Bộ Y tế, rồi Bộ trưởng Bộ Y tế, Đại biểu Quốc hội, Chủ tịch Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam. Danh hiệu Anh hùng Lao động dành cho ông vì thế không chỉ là phần thưởng cho một bác sĩ Việt Nam nổi tiếng, mà cho cả một đời dấn thân giữa chiến khu và phòng thí nghiệm.
Tình cảm đặc biệt của lãnh đạo dành cho ông là minh chứng khác cho tầm vóc ấy: trong tang lễ bác sĩ Phạm Ngọc Thạch, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trực tiếp tới dự và quàng chiếc khăn do vợ ông đan tặng, như một lời tiễn biệt đầy trân trọng. Ngày 7/11/1968, ông hy sinh trên chiến trường miền Nam, nhưng ảnh hưởng lâu dài của ông thì chưa hề khép lại. Những di sản về y đức, y thuật và cách ông đặt nền móng cho nền y tế hướng tới cộng đồng tiếp tục là bài học lý luận và thực tiễn cho thế hệ sau. Trong kỷ nguyên mới, khi chúng ta vẫn đối mặt dịch bệnh và bất bình đẳng y tế, câu chuyện phòng chống lao bệnh phổi của ông nhắc rằng: khoa học chỉ có ý nghĩa khi giúp người yếu thế sống khỏe hơn.
