Từ một công trình nghiên cứu quốc tế đến biểu tượng ảnh hưởng khoa học toàn cầu
Câu chuyện về bác sĩ Phạm Ngọc Thạch là câu chuyện về một nhà khoa học Việt Nam nổi tiếng đã tạo ra công trình nghiên cứu quốc tế về vaccine BCG trong phòng chống lao, khiến hơn 60 viện nghiên cứu tại 40 quốc gia phải chủ động gửi thư xin tài liệu chi tiết, đồng thời đặt nền móng cho một nền y tế hướng tới cộng đồng với sức lan tỏa vượt mọi biên giới.
Nếu chỉ nhìn vào con số hàng chục triệu người được tiêm BCG dựa trên công trình của ông, dễ thấy đây là một thành tựu khoa học lớn. Nhưng điều đáng nói hơn là cách một bác sĩ – đồng thời là Bộ trưởng Bộ Y tế đầu tiên của nước Việt Nam độc lập – dùng khoa học như một công cụ giải phóng sức khỏe cho những cộng đồng nghèo, thiếu thốn. Ông cho thấy ảnh hưởng khoa học toàn cầu không nhất thiết phải xuất phát từ các trung tâm nghiên cứu giàu có, mà có thể hình thành từ một đất nước đang chiến tranh, miễn là khoa học bám sát nhu cầu đời sống và sức khỏe nhân dân.
Nhà cách mạng khoác áo blouse: khoa học gắn với vận mệnh đất nước
Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch sinh năm 1909 tại Quy Nhơn, trong một gia đình có truyền thống giáo dục, sớm bộc lộ năng lực học tập xuất sắc và đỗ đầu nhiều khoa thi. Con đường khoa học của ông bắt đầu ở Trường Đại học Y khoa Hà Nội, tiếp tục tại Paris, nơi ông tốt nghiệp bác sĩ năm 1934 và đi sâu nghiên cứu bệnh lao – căn bệnh gây ám ảnh cả thế giới thời bấy giờ. Năm 1936, ông trở thành hội viên duy nhất ở Đông Dương của Hội Nghiên cứu bệnh lao Pháp, một vị trí cho thấy tài năng khoa học của ông sớm được quốc tế ghi nhận.
Điểm đáng chú ý là ông không chọn an toàn trong phòng thí nghiệm. Trước Cách mạng Tháng Tám, ông xây dựng cơ sở cách mạng tại Sài Gòn, chữa bệnh cho cán bộ, vận động quần chúng, tổ chức Thanh niên Tiền phong và góp phần vào thắng lợi tại Sài Gòn – Chợ Lớn. Sau Cách mạng, ông được giao trọng trách Bộ trưởng Bộ Y tế đầu tiên của nước Việt Nam độc lập trong Chính phủ lâm thời. Sự hòa quyện giữa nhà cách mạng và nhà khoa học khiến mọi quyết định chuyên môn của ông đều gắn với câu hỏi: y tế phải phục vụ nhân dân như thế nào trong bối cảnh đất nước chiến tranh, nghèo nàn.
Đặt nền móng cho một nền y tế cộng đồng và phòng chống lao toàn quốc
Trên cương vị Bộ trưởng Bộ Y tế, rồi Viện trưởng Viện Chống lao Trung ương, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch nhìn y tế không chỉ là hệ thống bệnh viện mà là mạng lưới bảo vệ sức khỏe từ trung ương đến tận xã, hợp tác xã. Ông đề ra nguyên tắc kết hợp phòng bệnh với chữa bệnh; y với dược; Đông y với Tây y, coi phòng bệnh là chính. Nhờ đó, các phong trào vệ sinh yêu nước, vệ sinh phòng bệnh, phòng dịch, tiêm chủng, cùng công tác bảo vệ bà mẹ, trẻ em được triển khai rộng rãi.
Ông chủ trương xây dựng mạng lưới y tế từ trung ương đến cơ sở, đồng thời thành lập các viện chuyên ngành như Viện Bảo vệ Sức khỏe Trẻ em, Viện Bảo vệ Sức khỏe Bà mẹ và Trẻ sơ sinh, Viện Sốt rét – Ký sinh trùng và Côn trùng, Viện Nghiên cứu Đông y. Những bước đi này không chỉ tạo ra kết cấu kỹ thuật của ngành y tế hiện đại, mà còn thể hiện quan điểm: y tế phải được thiết kế như một hệ thống công bằng, không bỏ lại người dân vùng sâu, vùng xa. Khi nhìn lại, chúng ta thấy đây là tư duy đi trước thời đại về y tế cộng đồng, vượt khỏi khuôn khổ một cá nhân hay một nhiệm kỳ chính trị.
Công trình BCG: khi phòng chống lao trở thành ngôn ngữ chung của giới khoa học
Lĩnh vực lao và bệnh phổi là nơi tên tuổi bác sĩ Phạm Ngọc Thạch bước ra ngoài biên giới Việt Nam. Trong vòng đời khoa học của mình, ông có hơn 80 công trình nghiên cứu về bệnh lao được công bố trong và ngoài nước, riêng giai đoạn khoảng 10 năm từ 1957, khi giữ cương vị Viện trưởng Viện Chống lao, ông đã công bố hơn 60 công trình, bài báo khoa học hoặc trình bày tại các hội nghị quốc tế. Nổi bật nhất là công trình nghiên cứu vaccine BCG do ông chủ trì cùng tập thể thầy thuốc chống lao Việt Nam.
Loại BCG mà ông và cộng sự phát triển phù hợp điều kiện Việt Nam: có thể bảo quản lâu, không đòi hỏi điều kiện lạnh nghiêm ngặt, nên có thể đưa đến vùng sâu, vùng xa – nơi cơ sở vật chất y tế còn thiếu. Nhờ đó, hàng chục triệu người đã được tiêm phòng, vaccine lan tới nhiều địa phương. Theo tư liệu ngành y tế, hơn 60 viện nghiên cứu tại 40 quốc gia gửi thư xin tài liệu về công trình này, biến nghiên cứu chống lao của Việt Nam thành tham chiếu cho các nước đang phát triển. Một tạp chí chuyên ngành về lao và bệnh phổi tại Anh đánh giá phương pháp phòng chống lao của ông có giá trị đối với các quốc gia đang phát triển, cho thấy tiếng nói khoa học từ một đất nước chiến tranh vẫn có thể định hình chuẩn mực quốc tế.
Anh hùng Lao động trên chiến trường và bài học cho khoa học hôm nay
Danh hiệu Anh hùng Lao động dành cho bác sĩ Phạm Ngọc Thạch không chỉ ghi nhận cá nhân xuất sắc mà còn khắc tên một tư duy khoa học vì cộng đồng. Ông từng là Đại biểu Quốc hội, Chủ tịch Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam, Trưởng Ban Y học thuộc Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước, nhưng vẫn trực tiếp giữ vai trò Viện trưởng Viện Chống lao Trung ương – minh chứng cho việc ông không rời xa thực hành chuyên môn. Năm 1968, ông vào chiến trường miền Nam để nghiên cứu và chỉ đạo công tác y tế; ngày 7/11/1968, ông qua đời tại chiến khu miền Đông Nam Bộ sau một cơn sốt rét ác tính, vài giờ trước đó vẫn dặn dò đồng đội công việc ngày hôm sau.
Khi hiện nay chúng ta bàn về "ảnh hưởng khoa học toàn cầu", công trình phòng chống lao của ông nhắc rằng uy tín quốc tế không đến từ phòng họp mà từ việc khoa học giải quyết vấn đề sống còn của người dân. Một bác sĩ Việt Nam nổi tiếng trên trường quốc tế vì đặt câu hỏi rất giản dị: làm sao một đất nước nghèo vẫn có thể tiêm chủng và bảo vệ hàng triệu con người khỏi bệnh lao? Di sản ấy đặt ra yêu cầu cho thế hệ khoa học hôm nay: nếu muốn tên tuổi vượt khỏi biên giới, trước hết hãy để công trình của mình bước vào đời sống cộng đồng trong nước.
