Hợp tác hải quan Việt Nam – New Zealand: bước đi chiến lược trong quản lý biên giới
Hợp tác hải quan Việt Nam giữa các cơ quan chức năng trong nước với New Zealand là sáng kiến tăng cường năng lực quản lý biên giới, chống buôn lậu, ma túy và di cư bất hợp pháp thông qua chia sẻ thông tin, đào tạo chuyên sâu và chuyển đổi số hải quan, nhằm ngăn chặn hiệu quả tội phạm xuyên quốc gia và đồng thời tạo thuận lợi cho thương mại hợp pháp giữa hai bên. Chuyến thăm làm việc của Đoàn cán bộ tùy viên an ninh, tham tán hải quan New Zealand tại Việt Nam từ ngày 8 đến 10/9/2026 không chỉ là một hoạt động ngoại giao thường kỳ, mà là tín hiệu rõ ràng cho thấy cả hai nước coi an ninh biên giới là ưu tiên gắn liền với tăng trưởng kinh tế. Việc các cuộc làm việc trải rộng từ Hà Nội, Nghệ An đến TP.HCM phản ánh cách tiếp cận toàn diện: không để bất kỳ mắt xích nào trong chuỗi quản lý biên giới bị bỏ trống. Nói cách khác, đây là một bước đi chiến lược: biến đường biên thành "hàng rào thông minh" thay vì chỉ là hàng rào giấy tờ.
Từ cam kết cấp cao đến hành động cụ thể trong chống buôn lậu và ma túy
Điểm đáng chú ý của chuyến công tác lần này là nó bám sát các cam kết sau chuyến thăm New Zealand của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm vào tháng 8/2026, chuyển ngôn từ chính trị thành chương trình hợp tác hải quan Việt Nam cụ thể. Đoàn New Zealand gồm các cán bộ an ninh tại đại sứ quán thường trú ở Bangkok và Việt Nam, nằm trong kế hoạch làm việc với cả lực lượng Công an và Hải quan, cho thấy cuộc chơi chống tội phạm xuyên quốc gia đã vượt khỏi khuôn khổ một ngành đơn lẻ. Tại Hà Nội, bà Nguyễn Thị Việt Nga nhấn mạnh yêu cầu hợp tác "sâu rộng, thực chất" trong quản lý biên giới và tạo thuận lợi thương mại – một thông điệp thẳng thắn rằng nếu chỉ nói về hữu nghị mà bỏ qua năng lực thực thi, biên giới sẽ luôn là điểm yếu. Các buổi làm việc ở Cửa Lò và khu vực II tập trung vào chống buôn lậu New Zealand liên quan thuốc lá, vận chuyển ma túy, phân tích các chuyên án từ Việt Nam sang New Zealand, cho thấy hai bên dám đối diện thẳng với các tuyến đường phạm tội thay vì né tránh vì tính nhạy cảm.
Trao đổi thông tin hải quan và nâng cao năng lực: xây dựng mạng lưới phòng vệ khu vực
Nếu trước đây nhiều nước còn giữ tư duy "mỗi người giữ một phần thông tin", thì lần này Việt Nam và New Zealand đã thống nhất đẩy mạnh trao đổi thông tin hải quan và triển khai chương trình nâng cao năng lực như trụ cột của hợp tác. Theo Cục Hải quan, thời gian tới New Zealand sẽ hỗ trợ kết nối để Hải quan Việt Nam tham gia các khóa đào tạo về thu thập, xử lý, chia sẻ thông tin tình báo cho lực lượng thực thi pháp luật khu vực Tam giác Vàng – điểm nóng ma túy của toàn châu Á. Đây là hướng đi hợp lý: muốn chống tội phạm xuyên quốc gia, Việt Nam không thể chỉ phòng thủ ở đường biên, mà phải hiện diện trong mạng lưới thông tin khu vực. Việc hai bên thống nhất cơ chế trao đổi thông tin nhanh chóng để nâng cao hiệu quả ngăn chặn, điều tra tội phạm xuyên quốc gia cho thấy họ hiểu rõ giá trị của tốc độ và độ chính xác trong thời đại buôn lậu, vận chuyển ma túy diễn ra theo nhịp của logistics toàn cầu. Nếu thông tin đến chậm, mọi công nghệ soi chiếu hiện đại đều trở nên vô nghĩa.
Chuyển đổi số hải quan: từ kinh nghiệm New Zealand đến bài toán hiện đại hóa tại Việt Nam
Không có chuyển đổi số hải quan, mọi nỗ lực chống buôn lậu New Zealand hay bất kỳ đối tác nào khác sẽ bị giới hạn bởi giấy tờ và xử lý thủ công. Trong khuôn khổ chuyến thăm, New Zealand chia sẻ kinh nghiệm về chuyển đổi số và hiện đại hóa hải quan, mở ra cơ hội để Việt Nam tham chiếu mô hình quản lý biên giới dựa trên dữ liệu thời gian thực, phân tích rủi ro và kết nối hệ thống. Điều quan trọng là Việt Nam không nên nhìn chuyển đổi số như một dự án kỹ thuật, mà như công cụ chính sách: dùng công nghệ để phân biệt luồng hàng hóa hợp pháp cần được thông quan nhanh với luồng rủi ro cần kiểm tra sâu. Khi hai bên cùng hướng tới mục tiêu chung là ngăn chặn hoạt động phạm tội xuyên quốc gia, chia sẻ kinh nghiệm số hóa sẽ giúp Việt Nam rút ngắn đường cong học hỏi, tránh lặp lại những sai lầm tốn kém mà nhiều cơ quan hải quan đã gặp khi triển khai hệ thống điện tử. Đây chính là phần "lợi ích mềm" nhưng có tác động lâu dài nhất của hợp tác lần này.
Kết luận: Biên giới thông minh cần hợp tác thông minh
Nhìn tổng thể, chuyến thăm từ 8–10/9/2026 là bước củng cố quan trọng cho hợp tác hải quan Việt Nam – New Zealand, cho thấy hai nước không chỉ nói về an ninh mà đang xây dựng cơ chế chung để chống tội phạm xuyên quốc gia và di cư bất hợp pháp. Từ các phiên làm việc về chống buôn lậu thuốc lá, ma túy đến thảo luận về quản lý biên giới, chia sẻ thông tin và chuyển đổi số, mọi chi tiết đều hướng về một mục tiêu: không để biên giới trở thành kênh cho các dòng tội phạm, trong khi vẫn bảo vệ sự lưu thông của thương mại hợp pháp. Nếu Việt Nam tiếp tục đầu tư vào đào tạo, công nghệ và duy trì chia sẻ dữ liệu với đối tác như New Zealand, "biên giới thông minh" sẽ không còn là khẩu hiệu mà trở thành hệ thống phòng vệ thực sự. Ngược lại, nếu các cam kết hiện tại không được cụ thể hóa thành quy trình, công cụ và con người, tội phạm xuyên quốc gia sẽ là bên hưởng lợi từ mọi khoảng trống. Bài toán đã được đặt ra khá rõ; câu trả lời phụ thuộc vào quyết tâm triển khai trong những năm tới.
