Sửa đổi chương trình giáo dục: bước ngoặt từ nghị quyết đến lớp học
Sửa đổi chương trình giáo dục và sách giáo khoa là quá trình Bộ GD-ĐT rà soát, tinh giản nội dung hàn lâm, tăng thực hành và học tập trải nghiệm thực tế, đồng thời nâng cao giáo dục toàn diện để trang bị cho học sinh kiến thức, kỹ năng, phẩm chất, năng lực cần thiết cho thế giới thực, trên cơ sở lắng nghe phản hồi của giáo viên, học sinh, phụ huynh và chuyên gia. Điểm quan trọng là lần này không phải một đợt "chỉnh lý kỹ thuật" mà là yêu cầu chính trị và chuyên môn rất rõ. Thủ tướng Lê Minh Hưng đã yêu cầu rà soát, hoàn thiện chương trình và sách giáo khoa giáo dục phổ thông tại hội nghị tổng kết năm học 2025-2026, triển khai năm học 2026-2027. Tiếp đó, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu đánh giá thực chất việc thực hiện Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 và tinh giản theo hướng thiết thực, giảm tải, bảo đảm mọi học sinh được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng, phẩm chất và năng lực, chú trọng đạo đức, nhân cách, lòng yêu nước và khát vọng cống hiến. Theo quyết định 2623/QĐ-BGDĐT, nhiệm vụ trọng tâm của ngành trong năm học 2026-2027 là "sửa đổi đồng bộ chương trình giáo dục và sách giáo khoa để đáp ứng yêu cầu mới", với định hướng giảm kiến thức hàn lâm, tăng thực hành và trải nghiệm, củng cố giáo dục toàn diện. Đây là bước ngoặt buộc nhà trường phải chuyển từ tư duy dạy cho kỳ thi sang dạy cho cuộc sống.
Từ học thuộc lòng đến học tập trải nghiệm thực tế
Trọng tâm của đợt sửa đổi này là cắt bớt phần "học thuộc lòng" để nhường chỗ cho học tập trải nghiệm thực tế và kỹ năng sống. Đại diện Bộ GD-ĐT đã nêu rõ mục tiêu giảm nội dung quá hàn lâm, tăng thực hành, trải nghiệm và giáo dục toàn diện. Đây là phản hồi trực tiếp trước các bất cập sau nhiều năm triển khai Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, nơi nhiều môn học khiến học sinh vừa quá tải vừa khó áp dụng vào đời sống. Phụ huynh và giáo viên đã nói thẳng: chương trình đang đòi hỏi quá nhiều kiến thức hàn lâm, nhất là ở cấp tiểu học, trong khi nhân cách, thể chất và kỹ năng sống chưa được chú trọng đúng mức. Khi các tiết Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp được bố trí tới 3–4 tiết/tuần, tương đương hoặc hơn cả Toán, Văn, Tiếng Anh, nhưng lại "hình thức", thiếu hấp dẫn, dẫn đến tình trạng học sinh đối phó, giáo viên cũng đối phó. Nếu chỉ đổi tên tiết học mà nội dung vẫn xa rời đời sống, sửa đổi chương trình giáo dục sẽ không có ý nghĩa.
Môn tích hợp, lựa chọn tổ hợp và bài toán năng lực giáo viên
Nếu nhìn vào thực tế lớp học, điểm nghẽn lớn nhất của chương trình hiện tại là thiết kế môn tích hợp thiếu khả thi. Việc gộp Khoa học tự nhiên (Vật lý, Hóa học, Sinh học) thành một môn ở THCS đòi hỏi một giáo viên Vật lý có chuyên môn tương đương giáo viên Hóa và Sinh, rồi gánh trách nhiệm dạy tốt cả ba phân môn – một yêu cầu xa rời năng lực đội ngũ hiện nay. Hệ quả đã xuất hiện: dạy lệch, dạy chắp vá, giáo viên "né" phần ngoài chuyên môn sâu của mình, còn học sinh thì nhận được một bức tranh khoa học không trọn vẹn. Tích hợp Lịch sử – Địa lý cũng tương tự: hai môn độc lập được ghép chung nhưng nội dung và cấu trúc sách giáo khoa vẫn tách biệt, trong khi yêu cầu đối với giáo viên lại đòi vừa vững kiến thức lịch sử vừa sâu địa lý, kèm đủ văn bằng chứng chỉ. Nhiều ý kiến cho rằng, nếu mô hình tích hợp khiến giáo viên khó dạy, học sinh khó học và trường khó bố trí nhân lực thì cần đủ dũng khí để sửa. Ở THPT, việc phân hóa và chọn tổ hợp môn lớp 10 cũng bị chi phối bởi thực tế "trường có giáo viên dạy môn đó hay không" chứ không phải năng lực, sở thích hay định hướng nghề nghiệp của học sinh. Sửa đổi chương trình giáo dục mà không nhìn vào bài toán nhân lực và tổ chức dạy học thì sẽ lại lặp "vòng luẩn quẩn" cũ.
Giáo dục toàn diện: chuẩn bị học sinh cho thế giới thực
Điểm tích cực trong định hướng mới là sự nhấn mạnh vào giáo dục toàn diện, coi giáo dục phổ thông là nền tảng để mọi học sinh được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng, phẩm chất và năng lực cần thiết. Không chỉ là giảm tải cho nhẹ gánh, mà là tái cấu trúc nội dung để học sinh biết làm việc nhóm, giao tiếp, tự học, ứng dụng công nghệ, phát triển năng lực số và sử dụng trí tuệ nhân tạo, song song với đạo đức, nhân cách, ý thức trách nhiệm và khát vọng cống hiến. Theo Bộ GD-ĐT, việc xem xét điều chỉnh nội dung sẽ dựa trên đánh giá khoa học, thận trọng và có trách nhiệm, đồng thời thu thập ý kiến từ chuyên gia, cán bộ quản lý, giáo viên, học sinh, phụ huynh và báo chí. Một câu nói đáng trích là: "Việc sửa và biên tập lại toàn bộ nội dung sách giáo khoa hệ phổ thông lần này nên làm thật cẩn thận, tính toán lâu dài nhằm đạt được kết quả cao nhất". Nếu các tiết học trải nghiệm, hướng nghiệp và giáo dục địa phương được thiết kế lại để gắn với cộng đồng, doanh nghiệp, sản xuất và đời sống, học sinh sẽ có cơ hội thử, sai, phản tư ngay trong môi trường an toàn của trường học, thay vì chỉ đọc mô tả trong sách giáo khoa mới.
Thách thức triển khai và điều gì cần được làm khác đi
Sự đồng thuận xã hội đối với việc sửa đổi chương trình giáo dục là điều hiếm thấy: từ giáo viên đứng lớp, phụ huynh đến học sinh đều mong chương trình bớt nặng nề và thực tế hơn. Nhà giáo Trần Trung Hiếu đã công khai ủng hộ chủ trương sửa đổi đồng bộ, đồng thời nhấn mạnh đây chỉ có ý nghĩa nếu không dừng ở việc chỉnh sách giáo khoa mà phải điều chỉnh cả cách tổ chức môn học, đánh giá và phân hóa ở THCS, THPT. Theo Bộ GD-ĐT, việc rà soát và điều chỉnh sẽ được thực hiện có lộ trình, bảo đảm chất lượng giáo dục, tránh gây xáo trộn không cần thiết cho hoạt động dạy và học. Việc sửa đổi đồng bộ lần này được kỳ vọng hướng tới kết quả cao nhất và tính ổn định lâu dài. Tuy nhiên, nếu không đi kèm chính sách hỗ trợ tái sử dụng sách giáo khoa, phụ huynh lo ngại sẽ tiếp tục tốn kém vì phải mua sách giáo khoa mới liên tục. Kết luận rõ ràng là: năm học 2026-2027 không thể chỉ là một "mốc kỹ thuật". Đây phải là năm mà từng trường, từng giáo viên dám bỏ bớt các tiết dạy cho có, dám yêu cầu chương trình nhẹ mà sâu, và dám đặt câu hỏi: bài học hôm nay giúp học sinh sống và làm việc tốt hơn ngoài lớp học hay không.
