Đường sắt tốc độ cao Hà Nội - Quảng Ninh: thời điểm bản lề của giai đoạn giải phóng mặt bằng
Đường sắt tốc độ cao Hà Nội - Quảng Ninh là tuyến vận tải hành khách khối lượng lớn, dài khoảng 120 km qua Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Phòng và Quảng Ninh, hiện bước vào giai đoạn giải phóng mặt bằng và thi công móng, mở ra trục kết nối mới nhưng cũng đặt lên bàn hàng loạt bài toán về đất đai, tái định cư và phối hợp liên vùng giữa các địa phương dọc tuyến. Điểm đáng nói nhất ở thời điểm này là sự căng kéo giữa mục tiêu tiến độ và sức chịu đựng của hệ thống quản lý đất đai cơ sở. Dự án đường sắt tốc độ cao Hà Nội Quảng Ninh do VinSpeed đầu tư hạ tầng không còn nằm trên giấy: sau hơn bốn tháng kể từ lễ khởi công ngày 12/4 tại Tuần Châu, hạng mục khoan cọc nhồi vượt sông đã được triển khai trên tuyến, báo hiệu bước chuyển từ chuẩn bị sang thi công thực chất. Thay vì tranh luận có làm hay không, câu hỏi bây giờ phải là làm thế nào để giải phóng mặt bằng dự án đi nhanh mà không bỏ lại người dân phía sau.
Quảng Ninh tăng tốc thu hồi đất, Hải Phòng chạy đua tiến độ để vươn lên thành trung tâm logistics
Quảng Ninh đang cho thấy quyết tâm đi đầu trong giải phóng mặt bằng dự án đường sắt tốc độ cao Hà Nội Quảng Ninh khi đã bàn giao hơn 50 ha đất sạch cho chủ đầu tư và đặt mục tiêu xử lý thêm hơn 100 ha trong hai tháng tới. Đây là con số không nhỏ nếu nhìn vào 8.700 ha thu hồi liên quan gần 16.000 tổ chức, hộ gia đình và cá nhân trong 22 dự án trọng điểm mà tỉnh đang triển khai. Tuy vậy, việc xác minh nguồn gốc đất, hồ sơ hình thành qua nhiều thời kỳ đang là điểm nghẽn, buộc tỉnh phải duy trì giao ban hằng ngày, lập tổ công tác lưu động xuống tận thửa đất để làm việc trực tiếp với người dân. Ở phía hạ lưu, Hải Phòng bước vào cao điểm giải phóng mặt bằng với hơn 212 ha đất thu hồi, ảnh hưởng trực tiếp đến khoảng 833 hộ dân, kinh phí bồi thường và tái định cư ở quy mô rất lớn. Thành phố Cảng không giấu tham vọng dùng tuyến đường sắt này làm đòn bẩy để trở thành trung tâm logistics Hải Phòng hiện đại: tuyến đi trên cao theo phương án cầu cạn, ga Ninh Xá được đầu tư ngay trong giai đoạn 1 để tạo nút kết nối với Cổ Loa, Gia Bình, Yên Tử và Hạ Long, đồng thời tránh chia cắt không gian đô thị. Nếu Hải Phòng thất bại trong khâu chuẩn bị, giấc mơ trung tâm logistics sẽ dễ bị chậm thêm một thập kỷ.
Áp lực tái định cư và quản trị vốn tại Quảng Trị cho trục Bắc - Nam
Song song với tuyến Hà Nội - Quảng Ninh, Quảng Trị đang chuẩn bị cho một cuộc "động đất" về thể chế và năng lực thực thi với 113 dự án thành phần độc lập phục vụ giải phóng mặt bằng cho đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam đoạn qua tỉnh, tổng mức đầu tư sơ bộ 17.379,8 tỷ đồng. Tuyến chạy phía Đông cao tốc Bắc - Nam, đi qua 35 xã phường, ảnh hưởng trực tiếp tới khoảng 7.277 hộ dân và hơn 21.000 ngôi mộ – những con số cho thấy quy mô xáo trộn không gian sống và văn hóa cộng đồng. Quyết định tách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, di dời hạ tầng kỹ thuật thành 113 dự án nhỏ hơn là cách tỉnh phân tán áp lực nhưng cũng bộc lộ rủi ro phân mảnh trách nhiệm. Khi 35 xã, phường đồng thời vừa là chủ đầu tư, vừa là cơ quan tổ chức thực hiện, yêu cầu về năng lực lập hồ sơ, giám sát, thanh quyết toán, tuân thủ pháp luật đầu tư công, đất đai, xây dựng và đấu thầu sẽ là bài kiểm tra thực sự. Nếu không tăng cường hỗ trợ kỹ thuật và nhân lực, tiến độ tái định cư có thể trở thành nút thắt thường trực của toàn dự án Bắc - Nam.
Tác động lên đời sống người dân và yêu cầu tái thiết không gian sản xuất
Đằng sau các mốc tiến độ và con số hàng nghìn tỷ là đời sống rất cụ thể của người dân dọc tuyến. Riêng Hải Phòng, hơn 833 hộ gia đình bị thu hồi đất để nhường chỗ cho hơn 212 ha mặt bằng, đồng nghĩa với việc phải tái bố trí chỗ ở, sinh kế và mối liên kết cộng đồng. Tại Quảng Ninh, gần 16.000 tổ chức, hộ gia đình, cá nhân liên quan tới thu hồi gần 8.700 ha đất cho các dự án trọng điểm, trong đó có tuyến đường sắt tốc độ cao Hà Nội Quảng Ninh. Quảng Trị còn đối diện thách thức tái định cư cho 7.277 hộ dân và xử lý hơn 21.000 ngôi mộ, chạm tới vùng nhạy cảm về tín ngưỡng, phong tục. Ở cấp độ quốc gia, tuyến đường sắt mới hứa hẹn giảm áp lực lên hệ thống đường bộ, tạo việc làm cho hàng nghìn lao động, mở rộng không gian du lịch, dịch vụ và logistics ở khu vực tam giác Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh. Một câu nói đáng để trích lại là: "Tuyến đường sắt sẽ đáp ứng nhu cầu vận tải hành khách khối lượng lớn với tốc độ cao và an toàn, giúp giảm áp lực đáng kể cho hệ thống giao thông đường bộ đang quá tải". Nhưng nếu các vùng sản xuất bị cắt nhỏ, quy hoạch tái lập không được thực hiện nghiêm túc, lợi ích dài hạn sẽ bị bào mòn bởi chi phí xã hội vô hình.
Kết luận: không thể để tiến độ "thần tốc" lấn át sự công bằng
Việc khoan cọc nhồi vượt sông khởi động sau hơn bốn tháng khởi công cho thấy dự án đường sắt tốc độ cao Hà Nội - Quảng Ninh đã bước sang giai đoạn không thể quay đầu. Mục tiêu hoàn thành và đưa vào khai thác thương mại trong năm 2028, rút ngắn thời gian di chuyển từ Hà Nội đến Quảng Ninh xuống khoảng 23 phút, nhanh gấp 5–7 lần hiện nay, là một bước nhảy hạ tầng chưa từng có. Vấn đề không phải là có ủng hộ hay phản đối, mà là có chấp nhận đánh đổi như thế nào. Các địa phương đang dùng mọi khẩu hiệu về "thần tốc" để thúc tiến độ giải phóng mặt bằng dự án. Tuy nhiên, áp lực đó không được phép trở thành lý do để hợp thức hóa sai sót trong xác minh nguồn gốc đất, xem nhẹ đối thoại với người dân hoặc lơ là việc tái thiết không gian sản xuất sau thu hồi. Nếu các bên chịu khó nhìn thẳng vào thách thức – từ quản trị vốn ở Quảng Trị, bài toán logistics ở Hải Phòng, đến ổn định cộng đồng ở Quảng Ninh – thì đường sắt tốc độ cao Hà Nội Quảng Ninh không chỉ là một công trình giao thông, mà còn là phép thử về khả năng phát triển công bằng và có trách nhiệm của cả vùng.
