Giải phóng mặt bằng: nút thắt lớn nhất của đường sắt tốc độ cao Hà Nội - Quảng Ninh
Giải phóng mặt bằng tuyến đường sắt tốc độ cao Hà Nội - Quảng Ninh là quá trình thu hồi đất, xử lý tranh chấp, bồi thường và tái định cư trên địa bàn Quảng Ninh nhằm bàn giao mặt bằng sạch cho chủ đầu tư, với mục tiêu kịp tiến độ vận hành tuyến đường sắt tốc độ cao liên vùng có ý nghĩa chiến lược đối với phát triển hạ tầng giao thông tỉnh này.
Đoạn tuyến đường sắt tốc độ cao Hà Nội - Quảng Ninh trên địa bàn tỉnh dài khoảng 39km, đi qua 7 phường với tổng diện tích cần giải phóng mặt bằng 156,22ha, ảnh hưởng đến khoảng 1.711 hộ và 18 tổ chức. Đến cuối tháng 7, các địa phương mới giải phóng được 24,9ha, thu hồi thêm 33,46ha đất công, tổng diện tích bàn giao cho chủ đầu tư đạt 48,69ha. Những con số này cho thấy nút thắt không nằm ở quyết tâm chính trị, mà ở việc xử lý hồ sơ đất đai phức tạp kéo dài hàng chục năm.
Trong bối cảnh tuyến đường sắt tốc độ cao Hà Nội Quảng Ninh được xem là dự án hạ tầng chiến lược của vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc, việc giải phóng mặt bằng Quảng Ninh chậm đồng nghĩa với nguy cơ trễ toàn bộ chuỗi tiến độ thi công. Khó khăn lớn nhất hiện nay chính là xác minh nguồn gốc, thời điểm và quá trình sử dụng đất để lập phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, đặc biệt với những trường hợp đất được giao rồi chuyển sang thuê nhiều lần theo các chủ trương khác nhau trước đây.
Tăng cường nhân lực, xử lý dứt điểm tranh chấp đất đai: cách Quảng Ninh chọn không né tránh
Điểm khác biệt của Quảng Ninh là thay vì đổ lỗi cho cơ chế hay chờ hướng dẫn, tỉnh chọn cách tăng nhân lực chuyên trách, trực tiếp đi vào việc khó nhất: hồ sơ đất đai và tranh chấp. Tỉnh đã điều động 21 cán bộ từ các sở, ngành để hỗ trợ địa phương xác minh nguồn gốc đất, lập phương án và chi trả bồi thường giải phóng mặt bằng. Đây không phải việc mang tính hình thức, mà là động thái thừa nhận rằng năng lực xử lý hồ sơ là yếu tố quyết định, không kém gì vốn hay thiết kế kỹ thuật.
Trường hợp phường Hà An là ví dụ điển hình: đất nuôi trồng thủy sản từng được giao cho người dân, sau chuyển sang thuê đất khi thành lập hợp tác xã, khiến nhiều hộ không thuộc diện được bồi thường tài sản trên đất hoặc hỗ trợ chuyển đổi nghề theo quy định Luật Đất đai, dẫn tới khiếu nại kéo dài. Thay vì để tranh chấp tiếp tục “treo” dự án, các cơ quan chuyên môn đã rà soát hồ sơ, quy định và kết luận thanh tra để giải quyết dứt điểm 40 trường hợp. Đây là cách tiếp cận dứt khoát: giải quyết tận gốc các xung đột quyền lợi, thay vì chọn đường vòng né tránh.
Quan điểm điều hành cũng thể hiện sự chủ động: "giải phóng mặt bằng đến đâu, bàn giao ngay đến đó"; tiến độ được báo cáo theo ngày, theo tuần. Cách làm này tạo sức ép liên tục lên cả bộ máy hành chính và nhà thầu, đồng thời gửi tín hiệu rõ ràng tới người dân rằng dự án đường sắt tốc độ cao Hà Nội Quảng Ninh không phải kế hoạch xa vời, mà là công trình đang được triển khai từng mét đất cụ thể.
Bàn giao mặt bằng trước 30.9 để kịp vận hành đường sắt năm 2028: mục tiêu thách thức nhưng cần thiết
Tuyến đường sắt tốc độ cao Hà Nội - Quảng Ninh dài khoảng 120,2km, đi qua Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Phòng và Quảng Ninh, thiết kế đường đôi, khổ ray 1.435mm, điện khí hóa, tốc độ tối đa 350km/h. Riêng phần xây dựng tại Quảng Ninh có tổng mức đầu tư dự kiến rất lớn, khẳng định đây là một trong những dự án hạ tầng chiến lược của vùng. Trong bức tranh đó, 39km qua Quảng Ninh không chỉ là một đoạn tuyến, mà là phép thử cho năng lực tổ chức thực thi của địa phương.
Mục tiêu hoàn thành mặt bằng trước ngày 30.9 được xác định là điều kiện để chủ đầu tư tăng tốc thi công, hướng tới đưa tuyến đường sắt vào vận hành năm 2028. Đặt thời hạn rõ ràng cho giải phóng mặt bằng Quảng Ninh đồng nghĩa với việc tỉnh chấp nhận tự đẩy mình vào “vùng áp lực”, nhưng đây là áp lực cần thiết nếu muốn bứt phá hạ tầng giao thông Quảng Ninh và đóng góp vào kết nối liên vùng. Nếu mốc này bị phá vỡ, chi phí trễ tiến độ không chỉ là kinh tế, mà còn là chi phí niềm tin của người dân và nhà đầu tư.
Song song với đất dân cư, tỉnh cũng phải xử lý đất quốc phòng, an ninh và rừng: phối hợp với các đơn vị quân đội, công an để hoán đổi đất, trình Hội đồng nhân dân; chuyển mục đích sử dụng 5,14ha rừng, trong đó có 1,44ha rừng tự nhiên, và nộp tiền trồng rừng thay thế. Tất cả cho thấy nếu không có một cơ chế điều phối mạnh, tuyến đường sắt tốc độ cao Hà Nội Quảng Ninh sẽ mắc kẹt giữa chồng lớp quy hoạch, luật chuyên ngành và lợi ích cục bộ.
Từ đường sắt đến đường bộ: Quảng Ninh đặt hạ tầng giao thông lên hàng đầu
Đường sắt chỉ là một mảnh ghép trong bức tranh hạ tầng giao thông Quảng Ninh đang được đẩy nhanh. Dự án cải tạo, nâng cấp đường tỉnh 345 nối Quảng Ninh với Bắc Ninh dài hơn 10,63km, tổng mức đầu tư 350 tỉ đồng, hiện đã hoàn thành khoảng 40% khối lượng thi công. Khi tuyến này đưa vào sử dụng, nó sẽ tăng cường kết nối giao thông đối ngoại và cải thiện hạ tầng khu vực miền núi hai tỉnh.
Điểm đáng chú ý là cách tổ chức thi công và giải phóng mặt bằng cho đường tỉnh 345 khá tương đồng với dự án đường sắt tốc độ cao: mặt bằng được bàn giao đến đâu, nhà thầu triển khai ngay đến đó; khi còn vướng hơn 10 hộ dân, chính quyền tiếp tục tuyên truyền, vận động để tạo đồng thuận, đồng thời thúc đẩy di chuyển hệ thống điện trung, hạ thế cũ khỏi phạm vi tuyến đường. Điều này cho thấy tư duy nhất quán: hạ tầng giao thông chỉ có thể chạy kịp nhu cầu phát triển nếu nút thắt mặt bằng được tháo gỡ bằng giải pháp thực chất, không phải bằng khẩu hiệu.
Mạng lưới hạ tầng giao thông Quảng Ninh còn gắn với các dự án hạ tầng chiến lược khác trong vùng, từ sân bay, đường sắt đến cao tốc, đang dần hoàn thiện hệ thống kết nối trong 5 năm tới. Nếu địa phương giữ được kỷ luật tiến độ như đang áp dụng với đường sắt và đường tỉnh 345, lợi thế liên kết vùng và thu hút đầu tư sẽ không còn nằm trên giấy.
Kết luận: giải phóng mặt bằng không chỉ là thủ tục, mà là thước đo năng lực phát triển
Nhìn vào những gì đang diễn ra với đường sắt tốc độ cao Hà Nội Quảng Ninh, có thể thấy giải phóng mặt bằng đã trở thành thước đo năng lực điều hành chứ không chỉ là một khâu kỹ thuật. Quảng Ninh chọn cách tăng nhân lực chuyên môn, xử lý dứt điểm tranh chấp, đặt ra mốc thời gian cụ thể và gắn tiến độ mặt bằng với tiến độ thi công. Đây là cách tiếp cận đáng ủng hộ, vì nó coi trọng cả quyền lợi người dân lẫn yêu cầu hoàn thành dự án hạ tầng chiến lược.
Tuy vậy, quyết tâm chính trị và bổ sung nhân lực chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ nằm ở chỗ tỉnh có giữ được kỷ luật tiến độ, minh bạch trong bồi thường, và tiếp tục dùng những bài học từ giải phóng mặt bằng Quảng Ninh cho đường sắt để áp dụng cho các dự án hạ tầng giao thông khác. Nếu làm được, mỗi hecta đất được bàn giao đúng hẹn sẽ không chỉ là con số trong báo cáo, mà là bước đi cụ thể đưa Quảng Ninh tiến gần hơn tới mục tiêu phát triển hạ tầng đồng bộ, hiện đại.
