Từ mốc thu nhập trung bình cao đến bài toán thoát bẫy
Tái cơ cấu kinh tế Việt Nam là quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ dựa vào lao động giá rẻ và mở rộng sản lượng sang dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo, công nghệ và chất lượng thể chế, nhằm giúp đất nước vượt bẫy thu nhập trung bình và tiến tới mục tiêu quốc gia thu nhập cao 2045. Việt Nam đã bước qua một cột mốc khiến nhiều nước đang phát triển mơ ước: trở thành nhóm nước có thu nhập trung bình cao, với nền kinh tế đạt quy mô 514 tỷ USD và GNI bình quân đầu người tăng mạnh so với giai đoạn trước. Nhưng chính thành công này đang đặt ra áp lực mới. Nếu tiếp tục đi theo quán tính lao động rẻ – FDI dẫn dắt, Việt Nam rất dễ mắc kẹt trong bẫy thu nhập trung bình khi chi phí tăng mà năng suất và công nghệ không theo kịp.
Sự trỗi dậy của kinh tế tư nhân và giới hạn của mô hình cũ
Giai đoạn 2021-2025 chứng kiến sự kiên cường của kinh tế Việt Nam với tăng trưởng bình quân 6,23%/năm, riêng năm 2025 đạt 8,02% cùng 564 công trình, dự án được khánh thành trên cả nước với tổng mức đầu tư rất lớn. Đằng sau các kỷ lục là sự vươn lên của kinh tế tư nhân Việt Nam: hơn 1,06 triệu doanh nghiệp đang hoạt động, chiếm tới 96% số lượng và gần 78% tổng vốn đăng ký. Đây không còn là khu vực buôn bán nhỏ lẻ mà đã hình thành những tập đoàn đa ngành, tham gia cả bán dẫn, AI, hạ tầng giao thông. Sự lớn mạnh này là kết quả của một quá trình đổi mới tư duy quản trị quốc gia, coi kinh tế tư nhân là động lực tăng trưởng chứ không chỉ là “bổ sung” cho khu vực nhà nước. Tuy nhiên, sức bật hiện tại vẫn dựa nhiều vào mở rộng vốn và lao động, ít dựa vào năng suất, R&D và thương hiệu.
Cửa sổ cơ hội hiếm có: tái cơ cấu để vượt bẫy thu nhập trung bình
Thế giới đang bước vào một chu kỳ tái cấu trúc sâu dưới tác động của địa chính trị, AI, số hóa và chuyển đổi xanh. Các tập đoàn đa quốc gia dịch chuyển chuỗi cung ứng theo chiến lược “China+1”, trong khi những quy định như CBAM của EU đang tái định hình tiêu chuẩn thương mại. Đây là cửa sổ cơ hội hiếm có để tái cơ cấu kinh tế Việt Nam và vượt bẫy thu nhập trung bình, nhưng không kéo dài mãi. Việt Nam phải chuyển nhanh khỏi mô hình tăng trưởng dựa vào lao động giá rẻ và đầu tư nước ngoài sang phát triển dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo và công nghệ, hướng tới mục tiêu trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045. Nói cách khác, câu hỏi không còn là “có tái cơ cấu hay không”, mà là “tái cơ cấu sâu đến mức nào và đi nhanh tới đâu” trong hai thập kỷ tới.
Chiến lược: từ FDI dẫn dắt sang năng suất và chuỗi giá trị cao
Khát vọng trở thành quốc gia phát triển có thu nhập cao vào năm 2045 đòi hỏi tăng trưởng GDP phải dựa nhiều hơn vào năng suất và TFP, chứ không thể chỉ tăng vốn và lao động. Điều này buộc Việt Nam phải tái cơ cấu mô hình thu hút FDI theo hướng chọn lọc: ưu tiên dự án có trung tâm R&D, chuyển giao công nghệ, liên kết với nhà cung cấp trong nước và đào tạo nhân lực chất lượng cao. Đồng thời, doanh nghiệp nội địa phải được kéo lên nấc thang mới trong chuỗi giá trị thay vì mãi ở khâu lắp ráp giá trị thấp. Các lĩnh vực chiến lược như bán dẫn, AI, robot, công nghệ sinh học, vật liệu tiên tiến, năng lượng tái tạo và dịch vụ số là “sân chơi” nơi Việt Nam có thể nhảy cóc nếu dám ưu tiên tài nguyên, cải cách thể chế và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ cho người dám đổi mới.
Kinh tế tư nhân là “trái tim” của mục tiêu quốc gia thu nhập cao 2045
Nếu giai đoạn Đổi mới đầu tiên dựa vào mở cửa và FDI, thì giai đoạn hướng tới quốc gia thu nhập cao 2045 buộc phải đặt kinh tế tư nhân Việt Nam ở vị trí trung tâm. Khu vực này không chỉ đã đóng góp ngày càng lớn cho GDP mà còn chứng minh năng lực đi đầu trong chuyển đổi số, kinh tế xanh và các ngành khó. Thành công trong 2 thập kỷ tới sẽ phụ thuộc vào việc nâng cao năng suất, tăng cường đổi mới sáng tạo, cải thiện thể chế và tạo điều kiện để kinh tế tư nhân trở thành động lực tăng trưởng chủ đạo. Muốn vậy, Việt Nam cần cải thiện tiếp cận tài chính, bảo hộ sở hữu trí tuệ, hỗ trợ doanh nghiệp tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu và đầu tư mạnh cho nguồn nhân lực, giáo dục đại học, học tập suốt đời để bảo đảm tái cơ cấu diễn ra theo hướng bao trùm, bền vững.
