Mục tiêu 10.000 tỷ USD và bài toán bẫy thu nhập trung bình
ASEAN tăng trưởng kinh tế hướng tới mục tiêu trở thành khu vực có GDP 10.000 tỷ USD là quá trình một cộng đồng gần 700 triệu dân phải dịch chuyển mô hình kinh tế từ phụ thuộc vào xuất khẩu, vốn ngoại và lao động giá rẻ sang phát triển dựa trên năng suất cao, đổi mới sáng tạo, liên kết nội khối sâu, và phát triển bền vững ASEAN để tránh rơi vào bẫy thu nhập trung bình và thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các thành viên. Điểm mấu chốt là: quy mô hiện tại khoảng 4.000 tỷ USD không bảo đảm tự động đưa khu vực lên nấc thang thu nhập cao nếu ASEAN cứ tiếp tục mở rộng sản xuất theo chiều rộng. Nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình đã được chính các chuyên gia trong khu vực cảnh báo, cho thấy yêu cầu đổi mới mô hình phát triển từng quốc gia, đồng thời triển khai cơ chế hợp tác mới về chất lượng và quy mô, giảm đầu tư chiều rộng, hướng tới chiều sâu và nguồn lực chất lượng cao. Nếu ASEAN không dám thay đổi, mục tiêu GDP 10.000 tỷ USD sẽ chỉ là con số tham vọng, không phải một quỹ đạo phát triển khả thi.
Vì sao mô hình tăng trưởng cũ không còn đủ
Mô hình tăng trưởng truyền thống của ASEAN dựa mạnh vào xuất khẩu và dòng vốn quốc tế đang bị thách thức từ nhiều phía: thuế quan mới của Mỹ, cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung, biến động năng lượng và sự bất ổn của thương mại toàn cầu cùng lúc tạo sức ép lên cấu trúc kinh tế khu vực. Khi thương mại toàn cầu chao đảo, một mô hình quá phụ thuộc vào bên ngoài sẽ bộc lộ điểm yếu sâu sắc. Thêm vào đó, ASEAN có độ mở rất cao nhưng tới khoảng 75% thương mại và đầu tư lại diễn ra với phần còn lại của thế giới, trong khi chỉ khoảng 25% nằm trong nội khối. Nói cách khác, sức mạnh quy mô đang bị phân mảnh. Các hiệp định và cơ chế hợp tác được ký rất nhiều, nhưng thị trường chung vẫn chưa vận hành liền mạch; doanh nghiệp vẫn gặp rào cản về tiêu chuẩn, thủ tục, logistics, tiếp cận thị trường khi muốn hoạt động xuyên biên giới. Với một cấu trúc như vậy, tăng thêm quy mô sản xuất hay FDI sẽ không đủ để tạo bước nhảy về chất lượng tăng trưởng.
Dịch chuyển mô hình kinh tế: từ quy mô sang chất lượng và đổi mới
Muốn vượt bẫy thu nhập trung bình, ASEAN phải dịch chuyển mô hình tăng trưởng từ ưu tiên tốc độ và quy mô sang chất lượng và đổi mới. Nguy cơ cao rơi vào bẫy thu nhập trung bình của một số quốc gia cho thấy khu vực cần đổi mới mô hình phát triển từng nước, kết hợp cơ chế hợp tác mới, giảm đầu tư trải rộng và tập trung vào chiều sâu, đổi mới sáng tạo và nguồn lực chất lượng cao. Trong giai đoạn mới, vốn và lao động giá rẻ không còn là lợi thế chủ đạo; khoa học – công nghệ, chuyển đổi số và các ngành có giá trị gia tăng cao mới là động lực nâng năng suất và sức cạnh tranh. Nhưng để công nghệ trở thành động lực thật sự, ASEAN phải làm lại bài toán liên kết: giảm cạnh tranh thu hút cùng một dòng vốn, tăng phân công theo thế mạnh, xây chuỗi giá trị khu vực thay vì mỗi nước đứng riêng lẻ. Đó là một dịch chuyển mô hình kinh tế khó nhưng bắt buộc nếu ASEAN muốn chạm ngưỡng GDP 10.000 tỷ USD.
Thách thức cấu trúc kinh tế và sức chống chịu trước cú sốc bên ngoài
Những cú sốc thương mại và năng lượng hiện nay đang phơi bày các điểm yếu cấu trúc của ASEAN. Khi thuế quan hay chiến lược của các nền kinh tế lớn thay đổi, doanh nghiệp xuất khẩu trong khu vực có thể phải điều chỉnh địa điểm sản xuất, chuỗi cung ứng, trì hoãn đầu tư hoặc chuyển chi phí sang người tiêu dùng, kéo theo tác động tới việc làm, thu nhập và ngân sách. Đồng thời, những biến động địa chính trị tại Trung Đông làm lộ rõ sự mong manh của thị trường năng lượng toàn cầu. Giá dầu tăng sẽ nhanh chóng làm tăng chi phí vận tải, sản xuất và logistics, đẩy lạm phát lên, làm giảm sức mua của người dân và buộc ngân hàng trung ương phải cân nhắc giữa hỗ trợ tăng trưởng và kiểm soát giá cả. Một nền kinh tế có khả năng chống chịu phải duy trì việc làm khi xuất khẩu giảm, kiểm soát lạm phát khi giá năng lượng tăng, bảo vệ sức mua của người dân khi chi phí sinh hoạt leo thang và tiếp tục đầu tư ngay cả khi dòng vốn quốc tế biến động. ASEAN hiện chưa đạt được năng lực này đồng đều giữa các nước, khiến khoảng cách phát triển trở thành rào cản trực tiếp với sức cạnh tranh chung.
Từ khủng hoảng tới phát triển bền vững ASEAN: kết luận và hàm ý chính sách
Nếu nhìn đúng, những cú sốc hiện tại có thể trở thành cơ hội để ASEAN tái cấu trúc và xây dựng mô hình phát triển bền vững hơn. Các chuyên gia đã nhấn mạnh mục tiêu tăng trưởng không chỉ là mở rộng quy mô GDP mà còn gắn với yêu cầu thu hẹp khoảng cách phát triển và bảo đảm nhiều thành viên hơn tham gia vào các lĩnh vực có giá trị gia tăng cao. Nếu tận dụng được các động lực mới, khu vực có thể bước ra khỏi khủng hoảng với một mô hình kinh tế cân bằng hơn: ít phụ thuộc vào một thị trường đơn lẻ, có chuỗi cung ứng khu vực sâu hơn, thị trường nội địa mạnh hơn và khả năng tạo ra giá trị gia tăng cao hơn. Hàm ý chính sách rất rõ: ASEAN phải chuyển trọng tâm từ ký thêm hiệp định sang nâng chất lượng thực thi; từ cạnh tranh thu hút vốn sang xây dựng chuỗi giá trị chung; từ tăng trưởng chiều rộng sang đổi mới sáng tạo và năng suất. Con đường tới GDP 10.000 tỷ USD vì thế không nằm ở việc chạy nhanh hơn trên lối cũ, mà là dám rẽ sang một mô hình tăng trưởng mới, chú trọng chất lượng, liên kết và sức chống chịu.
