Từ công cụ quản lý đến nền tảng của thị trường
Pháp luật kinh tế là hệ thống quy tắc điều chỉnh hoạt động sản xuất, kinh doanh và quan hệ thị trường, đồng thời định hình cách Nhà nước bảo đảm quyền, nghĩa vụ của các chủ thể trong nền kinh tế. Nhìn lại bốn thập niên Đổi mới, điểm đáng kể nhất không chỉ là số lượng luật được ban hành, mà là sự đổi vai của pháp luật: từ công cụ quản lý hành chính trong cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang nền tảng thể chế của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Ngày 29/10, Trường Đại học Luật Hà Nội phối hợp với Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý thuộc Bộ Tư pháp và Trường Đại học Kinh tế - Luật thuộc Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức hội thảo khoa học trọng điểm về hệ thống pháp luật kinh tế qua 40 năm Đổi mới. Hội thảo gồm hai phiên. Quy mô trao đổi cũng được thể hiện qua kỷ yếu gồm 42 bài nghiên cứu, trải từ đất đai, lao động, cạnh tranh, an ninh mạng đến kinh tế số và phát triển bền vững.
Chuyển biến ấy có ý nghĩa thiết thực với người dân và doanh nghiệp: quyền tự do kinh doanh từng bước được thừa nhận, mở rộng và bảo đảm; môi trường đầu tư, kinh doanh ngày càng minh bạch, thuận lợi hơn. Đây là thành quả không thể xem nhẹ. Nhưng tự do trên giấy chỉ phát huy giá trị khi người kinh doanh có thể dự đoán quy định, làm thủ tục với chi phí hợp lý và được bảo vệ bằng thực thi nhất quán.
Điểm nghẽn không nằm ở việc thiếu quy định
Thông điệp nổi bật tại hội thảo là phải đưa thể chế kinh tế từ điểm nghẽn thành lợi thế cạnh tranh quốc gia. Đây không phải lời kêu gọi viết thêm luật bằng mọi giá. Những hạn chế được nêu ra nằm ở tính thống nhất, đồng bộ chưa cao; quy định chồng chéo hoặc chậm phản ánh thực tiễn; chi phí tuân thủ của doanh nghiệp còn lớn; và hiệu quả thực thi tại nhiều lĩnh vực chưa đạt kỳ vọng. Khi các quy tắc không ăn khớp hoặc thay đổi chậm hơn thị trường, gánh nặng xử lý bất định rơi vào doanh nghiệp, nhà đầu tư và cả người dân.
Vì vậy, cải cách thể chế cần bắt đầu bằng rà soát xung đột, làm rõ trách nhiệm thực thi và đo tác động của quy định lên hoạt động kinh tế, thay vì chỉ tính số văn bản được sửa đổi. Thảo luận trực tiếp tại hội thảo tập trung phản biện các chuyên đề, nhận diện điểm nghẽn trong pháp luật hiện hành và gợi mở hướng tiếp cận mới. Đây là hướng đi đúng, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào việc biến nhận diện học thuật thành sửa đổi có thời hạn, cơ quan chịu trách nhiệm và cơ chế theo dõi kết quả.
Luật phải theo kịp nền kinh tế đang đổi nhanh
Kinh tế số, trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi xanh, sự tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu và hội nhập sâu hơn đang đặt ra yêu cầu mới về tư duy, nội dung và phương thức điều chỉnh của pháp luật kinh tế. Trong bối cảnh đó, cách làm chỉ phản ứng sau khi mô hình kinh doanh mới đã phổ biến sẽ khiến pháp luật liên tục chạy theo thực tiễn. Nhưng quy định quá rộng hoặc thiếu cơ chế kiểm soát rủi ro cũng có thể làm giảm quyền chủ động của doanh nghiệp.
Đề xuất được đặt ra tại hội thảo là đổi mới tư duy xây dựng pháp luật theo hướng kiến tạo phát triển, tôn trọng quy luật thị trường, bảo đảm tự do kinh doanh, đồng thời nâng cao năng lực quản trị nhà nước và ứng phó với rủi ro mới. Theo PGS.TS. Nguyễn Văn Quang, pháp luật kinh tế vừa là kết quả, vừa là động lực của công cuộc Đổi mới. Nhận định này cần được hiểu như một phép thử chính sách: luật tốt không chỉ ghi nhận điều nền kinh tế đã làm, mà còn tạo điều kiện để đổi mới có trách nhiệm và cạnh tranh công bằng.
Thách thức lớn nhất vẫn là thi hành. Muốn giảm chi phí tuân thủ, cần bảo đảm hướng dẫn rõ ràng, phối hợp nhất quán giữa các cơ quan và tiếp nhận phản hồi từ doanh nghiệp, người dân. Nếu thiếu những khâu đó, mục tiêu kiến tạo phát triển dễ dừng ở câu chữ, còn người chịu tác động phải tự xoay xở trước các quy định khó đoán.
Đánh giá để cải cách có mục tiêu
Hội thảo diễn ra khi yêu cầu nâng chất lượng thể chế gắn với các định hướng về đổi mới xây dựng và thi hành pháp luật, phát triển kinh tế tư nhân, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Mục tiêu được đặt ra không chỉ là tổng kết thành tựu, hạn chế và bài học sau 40 năm, mà còn xác định hướng hoàn thiện hệ thống pháp luật kinh tế cho giai đoạn 2026–2030 và những năm tiếp theo.
Điều cần theo đuổi là một chương trình cải cách có thứ tự ưu tiên: xử lý trước các quy định chồng chéo gây trở ngại trực tiếp; thiết kế luật đủ linh hoạt trước công nghệ và mô hình kinh doanh mới; rồi đánh giá việc thực thi bằng tác động thực tế đến quyền kinh doanh, tính minh bạch và chi phí tuân thủ. Các trao đổi tại hội thảo được kỳ vọng kết nối nghiên cứu với thực tiễn, tạo cơ sở để cơ quan quản lý, cơ sở đào tạo và giới nghiên cứu tiếp tục phối hợp nâng chất lượng chính sách, pháp luật.
Bốn thập niên qua cho thấy Đổi mới kinh tế và đổi mới tư duy pháp lý luôn gắn bó. Thành tựu mở rộng tự do kinh doanh là nền móng, không phải lý do để bằng lòng. Muốn thể chế trở thành lợi thế cạnh tranh, cải cách phải đi xa hơn việc ban hành quy định mới: cần làm cho hệ thống pháp luật thống nhất, dễ dự đoán và được thực thi đáng tin cậy. Nếu không giải quyết được khoảng cách giữa luật trên giấy và trải nghiệm thực tế, điểm nghẽn sẽ tiếp tục bào mòn chính những lợi thế mà Đổi mới đã tạo ra.
