CRUS2 là gì và vì sao Tây Sài Gòn trở thành tâm điểm chống ngập?
Dự án Cải thiện hệ thống thoát nước, nước thải và thích ứng với biến đổi khí hậu tại lưu vực Tây Sài Gòn (CRUS2) là chương trình đầu tư công quy mô lớn nhằm nâng cao năng lực hệ thống thoát nước, giảm ngập và ô nhiễm, đồng thời tăng khả năng thích ứng khí hậu cho đô thị phía Tây thành phố Hồ Chí Minh, với trọng tâm là các khu dân cư thường xuyên chịu rủi ro lũ lụt và nước thải chưa xử lý. Dự án không chỉ là thêm một công trình chống ngập TPHCM, mà còn là bước chuyển về cách nhìn ngập lụt như một rủi ro khí hậu dài hạn chứ không phải sự cố mùa mưa. Việc đặt tên rõ ràng vào thích ứng biến đổi khí hậu cho thấy thành phố bắt đầu thừa nhận rằng thoát nước Tây Sài Gòn phải được thiết kế cho tương lai, nơi mưa cực đoan và triều cường trở nên khó lường hơn.
Quy mô 7.688 tỷ và trọng tâm hệ thống thoát nước, nước thải
Ủy ban nhân dân thành phố đã phê duyệt CRUS2 với tổng mức đầu tư khoảng 7.688 tỷ đồng, triển khai giai đoạn 2024–2029. Đây là dự án nhóm A, nghĩa là nằm ở nhóm công trình hạ tầng có tầm ảnh hưởng dài hạn tới cấu trúc đô thị. Trọng tâm của dự án là cải thiện hệ thống thoát nước và nước thải tại lưu vực Tây Sài Gòn, từ đó hạn chế ngập nước và giảm ô nhiễm môi trường. Nói một cách thẳng thắn, không nâng cấp hệ thống thoát nước thì mọi biện pháp chống ngập TPHCM chỉ là “vá chỗ thủng”. Khi nước mưa và nước thải chia sẻ cùng đường cống cũ, nhỏ, xuống cấp, kết quả hiển nhiên là đường phố biến thành kênh, còn kênh rạch biến thành nơi phát tán ô nhiễm. Đầu tư vào hạ tầng thoát nước lúc này không phải là xa xỉ, mà là chi phí bắt buộc để duy trì tính sống được của thành phố.
Tác động thực tế: người dân được gì ngoài việc ít ngập hơn?
CRUS2 được triển khai tại các phường Đông Hưng Thuận, Trung Mỹ Tây, Tân Thới Hiệp, An Hội Tây, Tân Sơn, Tây Thạnh, Tân Sơn Nhì và Bình Hưng Hòa, với tổng diện tích đất dự kiến sử dụng khoảng 528.000m². Những cái tên này gợi lên hình ảnh những tuyến đường và hẻm tụ nước sau mỗi cơn mưa lớn, nơi người dân phải chấp nhận cảnh ngập như một phần của cuộc sống. Dự án được thực hiện nhằm nâng cao năng lực của hệ thống thoát nước và nước thải tại lưu vực Tây Sài Gòn, qua đó góp phần hạn chế tình trạng ngập nước và giảm ô nhiễm môi trường. Việc đầu tư cũng hướng tới cải thiện điều kiện sống của người dân trong khu vực, đồng thời tạo thêm điều kiện thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội. Nói cách khác, đây không chỉ là câu chuyện nước rút nhanh hơn; đó là câu chuyện nhà ít bị hư hỏng, trẻ em đi học an toàn hơn, tiểu thương không còn phải nâng hàng lên kệ mỗi khi trời chuyển mưa.
Thích ứng khí hậu: CRUS2 có đủ để biến TPHCM thành đô thị an toàn hơn?
Điểm đáng chú ý nhất của CRUS2 là việc thích ứng khí hậu được đặt ngang hàng với mục tiêu thoát nước: dự án hướng đến tăng khả năng thích ứng của đô thị trước những tác động của biến đổi khí hậu, góp phần giảm thiểu các rủi ro có thể phát sinh. Đây là bước tiến về tư duy, vì lâu nay thành phố thường coi ngập như một vấn đề kỹ thuật cục bộ của hệ thống thoát nước, thay vì rủi ro hệ thống. Tuy vậy, một dự án dù quy mô lớn vẫn chỉ là một mảnh ghép trong tổng thể quản lý nước đô thị. Nếu không song hành với quy hoạch sử dụng đất phù hợp, bảo vệ và phục hồi kênh rạch, kiểm soát bê tông hóa và tích hợp không gian trữ nước, hệ thống thoát nước mới sẽ tiếp tục bị quá tải trong vài năm tới. CRUS2 là tiền đề, nhưng cách vận hành và phối hợp với các chính sách khác mới quyết định nó có giúp thành phố thích ứng khí hậu một cách thực chất hay không.
Kỳ vọng và điều kiện để CRUS2 không trở thành “dự án trên giấy”
Theo chủ trương đầu tư đã được phê duyệt, CRUS2 sẽ diễn ra trong giai đoạn 2024–2029, với yêu cầu chủ đầu tư và đơn vị tư vấn chịu trách nhiệm hoàn toàn về tính chính xác của các nội dung và số liệu trong hồ sơ trình thẩm định. Câu chuyện chống ngập TPHCM từng chứng kiến không ít dự án lớn nhưng hiệu quả khó đo, khiến người dân nghi ngờ. Lần này, nếu thành phố muốn CRUS2 trở thành điểm ngoặt, cần biến những bản vẽ và cam kết thành các mốc thời gian minh bạch, các khu vực giảm ngập đo đếm được và chất lượng nước cải thiện có số liệu. Quản lý nước đô thị không thể chỉ giao cho kỹ sư, mà phải là đối thoại liên tục với người dân sống trong vùng dự án để điều chỉnh ưu tiên và cách triển khai. Chỉ khi cộng đồng cảm nhận rõ ràng rằng thoát nước Tây Sài Gòn đã thay đổi theo hướng an toàn hơn, sạch hơn, dự án mới thực sự ghi dấu trong chiến lược phát triển bền vững của thành phố.
