Thi vào lớp 10 hai môn: Giải pháp nhanh nhưng không chạm đúng gốc rễ
Thi vào lớp 10 hai môn là phương án Bộ Giáo dục và Đào tạo đề xuất, trong đó kỳ thi tuyển sinh trung học phổ thông công lập chỉ còn môn Toán và Ngữ văn, được kỳ vọng sẽ giảm khối lượng ôn tập, giảm áp lực thi cử cho học sinh, đồng thời cắt bớt chi phí luyện thi cho gia đình nhưng vẫn bảo đảm phân loại năng lực người học một cách công bằng. Về mặt chính sách, Bộ đang lấy ý kiến các sở giáo dục tại Hà Nội, Hải Phòng, TP.HCM cho dự thảo Thông tư mới về quy chế tiếp nhận và tuyển sinh học sinh đầu cấp, trong đó điểm nhấn là việc thu gọn số môn thi vào lớp 10 công lập còn hai môn nền tảng Toán, Văn. Dự thảo vẫn giữ ba phương thức thi tuyển, xét tuyển và kết hợp, cho phép địa phương chọn cách phù hợp với thực tế tuyển sinh của mình. Đó là bước chỉnh sửa kỹ thuật cần thiết, nhưng nếu kỳ vọng đây là chìa khóa để giảm áp lực thi cử học sinh thì là một sự kỳ vọng quá đà.
Ít môn hơn, áp lực thi cử không giảm mà dồn nén vào Toán – Văn
Điểm thuyết phục nhất của thi vào lớp 10 hai môn là khối lượng ôn tập giảm, đặc biệt với học sinh trung bình, yếu. Tuy nhiên, các chuyên gia đều cảnh báo: áp lực lớn nhất không nằm ở chuyện thi 2 hay 3 môn, mà ở sự chênh lệch giữa số học sinh muốn vào và số chỗ học. Theo số liệu chính thức, năm học vừa qua có khoảng 1,5 triệu học sinh tốt nghiệp THCS trong khi chỉ có gần 1,2 triệu suất học lớp 10, tương đương tỷ lệ đỗ 79,3% toàn quốc. Con số bình quân này che lấp thực tế ở các đô thị lớn, nơi trường công lập chỉ đáp ứng khoảng trên dưới 60% nguyện vọng. Trong bối cảnh cung – cầu mất cân đối như vậy, giảm một môn chỉ làm nhẹ phần nội dung, không làm nhẹ được sự cạnh tranh. Mỗi 0,25 điểm của Toán và Ngữ văn trở nên quý giá hơn, khiến cuộc đua điểm số khốc liệt hơn và nhu cầu học thêm có nguy cơ chuyển hướng mạnh về hai môn này thay vì giảm đi. Một câu nói đáng suy nghĩ là: "Muốn giảm áp lực thi cử, cần tìm đúng nguồn tạo ra áp lực, chứ không chỉ giảm số môn thi".
Nguy cơ lệch trọng tâm dạy học và câu chuyện hướng nghiệp bị bỏ quên
Thi gì, học nấy – đó là quy luật vận hành phổ biến của hệ thống, dù về lý thuyết chúng ta luôn nói học gì thi nấy. Khi thi vào lớp 10 hai môn, áp lực thi cử học sinh sẽ tập trung vào Toán và Văn; nhà trường, phụ huynh, thị trường luyện thi cũng xoay quanh hai môn này. Hệ quả dễ thấy là những môn không dùng trong xét tuyển, đặc biệt là Ngoại ngữ và nhóm môn khoa học tự nhiên, bị học sinh lơ là. Điều này đi ngược với mục tiêu giáo dục toàn diện của chương trình phổ thông mới. Trong kỳ tuyển sinh vừa qua, khoảng 30 tỉnh, thành có thi tuyển đã chọn Tiếng Anh làm môn thứ ba. Việc cắt môn này khỏi kỳ thi sẽ làm giảm một phần áp lực học – luyện thi, nhưng nếu chỉ dựa vào kỳ thi để kích thích việc học tiếng Anh hay các môn khoa học thì cách nghĩ đó đã lạc hậu. Vấn đề không phải "thi hay không thi" mà là đặt kỳ thi trong một logic hướng nghiệp: THCS là giai đoạn nền tảng, còn THPT phải ngày càng tăng tính lựa chọn, phân luồng nghề nghiệp và giúp học sinh 15 tuổi đưa ra quyết định phù hợp với năng lực, sở thích của mình.
Thi hai môn chỉ là bước tạm thời: cần cải cách tuyển sinh trung học ở tầm hệ thống
Cắt xuống hai môn là một biện pháp ngắn hạn hợp lý trong bối cảnh kỳ thi vào lớp 10 hiện có áp lực thậm chí được ví còn nặng hơn thi đại học. Nhưng gọi đó là lời giải cho bài toán giảm áp lực thi cử thì là sự đơn giản hóa. Chính các nhà giáo đã nhấn mạnh: thi hai môn không phải là lời giải duy nhất, hệ thống sẽ cần nhiều hành động đồng thời để giảm áp lực. Những hành động đó là gì? Trước hết, gia tăng trường lớp để cân bằng lại quan hệ cung – cầu, giảm chuyện "đông người tranh ít chỗ" ở trường công lập. Thứ hai, làm phân luồng sau THCS một cách thực chất: nâng chất lượng giáo dục nghề nghiệp, giáo dục thường xuyên thành những lựa chọn hấp dẫn, quy hoạch mạng lưới trường lớp gắn với biến động dân số. Thứ ba, cải cách tuyển sinh trung học theo hướng coi trọng đánh giá quá trình, không để một kỳ thi duy nhất quyết định cơ hội học tập của học sinh. Cách làm đúng phải là: xác định mục tiêu tuyển sinh, năng lực cần đánh giá, thiết kế phương thức tương ứng, rồi mới tính chuyện thi bao nhiêu môn.
Kết luận: Muốn giảm áp lực thi cử, phải dám đi xa hơn chuyện đếm số môn thi
Nếu chỉ nhìn vào số môn thi, phương án thi vào lớp 10 hai môn có vẻ nhẹ nhàng, dễ chấp nhận, thậm chí được hoan nghênh vì giảm khối lượng ôn tập và chi phí luyện thi. Nhưng khi đặt trong toàn cảnh, đó chỉ là một chỉnh sửa nhỏ, không chạm vào gốc rễ là thiếu chỗ học chất lượng, thiếu phân luồng sau THCS và một hệ thống tuyển sinh trung học vẫn dựa nặng vào một kỳ thi duy nhất. Lựa chọn khôn ngoan không phải là tranh cãi xem nên thi 2 hay 3 môn, mà là nhìn thẳng vào thực tế: số môn thi không phải nguyên nhân gốc của áp lực vào lớp 10. Thi hai môn có thể chấp nhận được trong ngắn hạn, nhưng song song phải là quyết tâm cải cách tuyển sinh trung học, đa dạng hóa con đường sau THCS và xây thêm nhiều lựa chọn học tập tử tế cho học sinh. Nếu không làm được những việc đó, mọi thay đổi trong đề án thi lớp 10 chỉ là sắp xếp lại cuộc đua điểm, chứ không phải là giảm áp lực thi cử học sinh theo nghĩa thực sự.
