Từ trái dừa vỉa hè đến ngôi đầu bảng trong thị trường Mỹ trái cây
Sự vươn lên của dừa Việt Nam hàng đầu trong xuất khẩu sang thị trường Mỹ trái cây là quá trình một loại thức uống vỉa hè quen thuộc được tái định vị thành sản phẩm nông sản Việt sang Mỹ có giá trị cao, nhờ thay đổi giống, đầu tư công nghệ bảo quản sau thu hoạch và xây dựng chiến lược phân phối phù hợp với hệ thống bán lẻ hiện đại. Từ góc nhìn này, dừa không còn là nông sản “ăn xổi” mà là một ngành hàng được thiết kế lại toàn bộ chuỗi giá trị để chiếm lĩnh người tiêu dùng bản địa.
Điều đáng nói là cuộc bứt phá này diễn ra ngay trên sân chơi mà xoài và thanh long từng là cái tên mặc định khi nhắc đến nông sản Việt sang Mỹ. Dừa Việt Nam đã bứt tốc ngoạn mục, vượt qua xoài và thanh long để dẫn đầu kim ngạch xuất khẩu trái cây sang thị trường Mỹ. Trong cơ cấu rau quả xuất khẩu, dừa đã trở thành nhóm hàng có kim ngạch cao nhất, vượt các loại trái cây truyền thống vốn có nhiều năm khai thác thị trường này. Đây không chỉ là một thay đổi về thứ hạng, mà là tín hiệu cho thấy ai hiểu thị hiếu và sẵn sàng thay đổi chuỗi cung ứng sẽ nắm lợi thế.
Vì sao dừa vượt mặt xoài và thanh long?
Câu trả lời nằm ở chỗ dừa đã được “thiết kế lại” cho thị trường Mỹ, trong khi nhiều loại trái cây khác vẫn xuất khẩu theo tư duy sản lượng. Theo số liệu ngành, 8 tháng đầu năm, rau quả Việt Nam xuất sang Mỹ đạt hơn 427,9 triệu USD, tăng gần 18% so với cùng kỳ, trong đó dừa chiếm khoảng 29% tổng kim ngạch rau quả trong 7 tháng, đứng đầu bảng. Chính tỷ trọng này cho thấy dừa không còn là “vai phụ” trong thương mại nông sản mà đã trở thành nhân vật trung tâm trong chiến lược xuất khẩu dưa trái cây sang Mỹ.
Một phần lý do là dừa đáp trúng xu hướng tiêu dùng ưu tiên đồ uống tốt cho sức khỏe, ít chế biến, tiện lợi. Nếu xoài và thanh long phần lớn vẫn được xem như trái cây tráng miệng, dừa lại được định vị như đồ uống giải khát tự nhiên, dễ đưa vào nhịp sống nhanh của người Mỹ. Theo thống kê, dừa tươi và dừa chế biến đã đạt kim ngạch gần 105,3 triệu USD trong 7 tháng, tăng 28,3% so với cùng kỳ. Đây là con số cho thấy khi sản phẩm được đặt đúng “vai” trong đời sống người dùng, tăng trưởng không còn phụ thuộc vào diện tích trồng mà vào khả năng chinh phục kệ hàng.
Đổi giống, bảo quản, phân phối: Ba cú xoay chuyển chiến lược
Đằng sau cú nhảy vọt của xuất khẩu dừa Việt Nam là một chuỗi thay đổi có chủ đích, bắt đầu từ… cái cây. Trước đây, nhiều giống dừa xuất khẩu có kích thước trái lớn nhưng hương vị lại không phù hợp khẩu vị người Mỹ, trong khi thị hiếu tại đây chuyển sang yêu thích vị nước thanh, nhẹ hơn. Đó là lý do doanh nghiệp không thể tiếp tục “ôm” các giống cũ mà buộc phải chuyển sang phát triển vùng nguyên liệu dừa xiêm xanh tại Bến Tre từ năm 2017, loại có vị ngọt thanh, mát và hình thức bắt mắt hơn.
Nhưng đổi giống chỉ là bước khởi đầu. Với một loại quả chứa nhiều nước và đi hàng chục nghìn km, nếu không có công nghệ bảo quản, mọi nỗ lực dừng lại ở… cảng xuất. Các doanh nghiệp đã đầu tư kéo dài thời gian sử dụng dừa tươi lên khoảng 70-80 ngày, đồng thời thay đổi cách đóng gói, như dạng dừa gọt kiểu nút cho phép người mua mở và uống trực tiếp. Những thay đổi tưởng nhỏ này lại là chìa khóa để dừa phù hợp với hệ thống bán lẻ hiện đại, nơi thời gian bảo quản, sự tiện lợi và khả năng vận chuyển đường dài là điều kiện bắt buộc. Chính chuỗi điều chỉnh từ giống cây, công nghệ bảo quản đến chế biến và phân phối đã tạo nên đà tăng trưởng hiện nay.
Cú mở cửa thị trường và sự thay đổi trong khẩu vị người Mỹ
Thời điểm hiện tại không phải là may mắn tình cờ mà là điểm hội tụ của nhiều yếu tố “thiên thời, địa lợi”. Một mặt, khẩu vị người tiêu dùng Mỹ đang dịch chuyển sang những loại đồ uống tự nhiên, ít đường, vị thanh và dễ sử dụng hàng ngày – đúng với lợi thế của dừa xiêm Việt Nam. Mặt khác, về phía chính sách, việc Mỹ cho phép nhập khẩu dừa sọ và dừa trọc từ cuối năm 2023 đã mở thêm đáng kể dư địa tăng trưởng cho ngành dừa Việt Nam. Khi thêm chủng loại được chấp nhận, doanh nghiệp không còn bị bó hẹp vào một vài dạng hàng hóa, từ đó linh hoạt đáp ứng nhiều phân khúc sản phẩm hơn.
Điều đáng chú ý là dừa Việt Nam tại Mỹ không còn “sống” nhờ cộng đồng người Việt hay người gốc Á. Sản phẩm đã bắt đầu xuất hiện trong các hệ thống bán lẻ, tiếp cận người tiêu dùng bản địa như một loại đồ uống, thực phẩm tiện lợi. Khi trái dừa được người Mỹ bản địa mua như mua một chai nước giải khát, vị thế của dừa Việt Nam hàng đầu trong nhóm trái cây xuất khẩu không còn là hiện tượng nhất thời mà là bước chuyển hạng về nhận diện thương hiệu. Đó là thành quả của việc dám coi dừa như một sản phẩm tiêu dùng nhanh, chứ không chỉ là trái cây tươi cần bán cho hết vụ.
Tương lai: Dừa đứng vững hay chỉ là “cú ăn may”?
Câu hỏi quan trọng nhất lúc này không phải “dừa đã vượt xoài, thanh long như thế nào?” mà là “dừa có giữ được ngôi đầu hay không?”. Các doanh nghiệp trong ngành nhận định thị trường dừa tươi tại Mỹ vẫn còn dư địa tăng trưởng, với khả năng nhu cầu tăng trên 20% mỗi năm trong những năm tới; trong khi đó, nhóm dừa chế biến đóng hộp đã gần bão hòa. Điều này có nghĩa là cuộc chơi sẽ ngày càng cạnh tranh ở phân khúc dừa tươi chất lượng cao, đòi hỏi không chỉ sản lượng mà cả sự ổn định về chất lượng và nguồn cung quanh năm.
Tuy nhiên, con đường phía trước không phẳng. Ngành dừa vẫn đối mặt với vùng nguyên liệu chưa quy hoạch đồng bộ, rủi ro hạn hán, xâm nhập mặn, chi phí logistics cao và yêu cầu ngày càng khắt khe về mã số vùng trồng, tiêu chuẩn sản xuất, minh bạch chuỗi cung ứng. Trong bối cảnh đó, việc chuẩn hóa vùng nguyên liệu, số hóa canh tác, nâng chất lượng giống, tăng liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp sẽ quyết định khả năng duy trì đà tăng trưởng. Nói cách khác, nếu dừa muốn giữ vững vị thế trong thương mại nông sản, ngành phải coi thành công hiện tại là “vạch xuất phát mới” cho một chiến lược dài hạn, chứ không phải đích đến.
