Việt Nam thành đối tác thặng dư thương mại lớn nhất của Mỹ: bước ngoặt hay chiếc bẫy?
Thặng dư thương mại Việt Mỹ là mức chênh lệch khi Việt Nam xuất khẩu sang Mỹ lớn hơn nhập khẩu từ Mỹ, phản ánh sự mất cân đối trong kim ngạch xuất nhập khẩu giữa hai nền kinh tế nhưng đồng thời cho thấy vai trò nổi lên của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Nửa đầu năm, Việt Nam đã vượt Trung Quốc, Mexico và Đài Loan để trở thành đối tác có thặng dư thương mại hàng hóa lớn nhất với Mỹ, ở mức khoảng 114 tỷ USD theo số liệu phía Washington. Điều này không chỉ là một thành tích thương mại; nó đánh dấu sự dịch chuyển cấu trúc trong thương mại hai nước, khi Mỹ ngày càng phụ thuộc vào nguồn cung từ Việt Nam. Nhưng phía sau con số ấn tượng là một thực tế khó chịu: càng thặng dư, Hà Nội càng đối mặt với nhiều nghi ngờ và sức ép chính sách từ Washington.
Từ “Trung Quốc +1” đến trung tâm xuất khẩu: vì sao Việt Nam bùng nổ thặng dư?
Thặng dư thương mại Việt Mỹ không tự nhiên xuất hiện; nó là kết quả của dịch chuyển đơn hàng quy mô lớn khỏi Trung Quốc sang các nền kinh tế thay thế như Việt Nam. Các chính sách thuế quan thay đổi liên tục của Mỹ nhằm vào Trung Quốc từ năm 2018 đã tạo một khoảng trống mà Việt Nam nhanh chóng lấp đầy. Chi phí lao động thấp, mạng lưới hiệp định thương mại tự do dày đặc, môi trường chính sách tương đối thân thiện với doanh nghiệp và vị trí gần các chuỗi cung ứng ở miền nam Trung Quốc đã biến Việt Nam thành lựa chọn “Trung Quốc +1” sáng giá cho tập đoàn đa quốc gia. Khi hoạt động chuyển hướng sản xuất sang Việt Nam trở thành xu hướng, dòng hàng máy móc, điện tử, thiết bị gia dụng – có sự hiện diện của các tập đoàn như Samsung, Intel, Foxconn – đã đẩy kim ngạch xuất nhập khẩu trong thương mại hai nước tăng mạnh và gia cố vị thế mới của Việt Nam trong mắt Mỹ.
Thương mại hai nước tăng tốc: cơ hội kinh tế đi kèm rủi ro chính trị
Quan hệ thương mại hai nước đang bước vào giai đoạn tăng tốc hiếm thấy. Kim ngạch song phương 8 tháng đạt 137,4 tỷ USD, trong đó Việt Nam xuất khẩu sang Mỹ 122 tỷ USD, nhập khẩu hơn 15,4 tỷ USD; thặng dư thương mại Việt Mỹ sau 8 tháng vượt 100 tỷ USD và tăng hơn 22% so với cùng kỳ. Sau hơn 30 năm, thương mại song phương đã tăng khoảng 380 lần, từ 450 triệu USD năm 1995 lên 172,5 tỷ USD vào năm ngoái. Nhưng tăng trưởng ấn tượng không đồng nghĩa với an toàn. Mức thặng dư quá lớn khiến Washington khó lòng hài lòng, nhất là khi Mỹ cáo buộc hàng Trung Quốc “đội lốt” hàng Việt Nam để tránh thuế. Cơ hội mở rộng sản xuất, thu hút đầu tư và đẩy mạnh xuất khẩu đi cùng với rủi ro bị đưa vào tầm ngắm thuế quan mới, điều tra trung chuyển hàng hóa và yêu cầu điều chỉnh cán cân thương mại.
Sức ép từ Washington: trung chuyển, thuế quan và bài toán chủ quyền kinh tế
Khi kim ngạch xuất nhập khẩu với Mỹ phình to, Việt Nam không chỉ hưởng lợi mà còn đối diện sức ép chính trị. Mỹ đặc biệt quan tâm đến khả năng hàng Trung Quốc được trung chuyển qua Việt Nam để lách thuế, ước tính thất thu 19-26 tỷ USD tiền thuế mỗi năm từ hoạt động trung chuyển qua các nước thứ ba, trong đó có Việt Nam. Các cuộc kiểm tra đột xuất tại những nhà máy có liên quan đến Trung Quốc ở Việt Nam nhằm xác định giá trị tạo ra tại chỗ và phát hiện dấu hiệu vi phạm sở hữu trí tuệ. Trớ trêu là, chính việc gắn kết chặt chẽ với chuỗi cung ứng Trung Quốc – yếu tố làm nên sức hấp dẫn “Trung Quốc +1” – lại khiến Việt Nam dễ bị nghi ngờ là nơi trung chuyển hàng hóa. Hà Nội buộc phải giữ thế cân bằng khó: tận dụng dịch chuyển đơn hàng nhưng tránh vượt qua “lằn ranh đỏ” với cả Bắc Kinh lẫn Washington.
Điều gì tiếp theo: Việt Nam phải chủ động viết lại câu chuyện thặng dư
Thặng dư thương mại Việt Mỹ ở mức 114 tỷ USD nửa đầu năm là thành công hiếm có, nhưng nếu Hà Nội chỉ thụ động hưởng lợi từ dịch chuyển đơn hàng thì thành công ấy có thể biến thành chiếc bẫy. Nhà Trắng đang dùng thuế quan để định hình lại quan hệ thương mại, và Việt Nam đã bị xếp vào nhóm nước chịu mức thuế cao. Trong bối cảnh đó, việc Việt Nam và Hoa Kỳ đã hoàn thành 6 vòng đàm phán về Hiệp định song phương về Thương mại đối ứng nhưng chưa có thỏa thuận cụ thể cho thấy hai bên còn nhiều khúc mắc. Hà Nội cho biết sẽ tiếp tục đối thoại, và chuyến công tác của Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng đến Washington trong tuần cuối tháng Tám nhằm khôi phục đàm phán là tín hiệu Việt Nam muốn chủ động định hình luật chơi mới. Nếu không sớm đa dạng hóa thị trường, nâng tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa và làm minh bạch hoạt động trung chuyển, câu chuyện thặng dư có thể bị Washington “viết lại” theo hướng bất lợi cho Việt Nam.
