Từ một lõi đô thị sang mạng lưới nhiều trung tâm
Quy hoạch TP.HCM tầm nhìn 100 năm là định hướng tổ chức toàn bộ không gian thành phố thành một siêu đô thị đa cực, đa trung tâm, nơi các khu vực chuyên môn hóa và liên kết thay vì dồn dân cư, việc làm và dịch vụ vào một lõi duy nhất. Đây là thay đổi đáng chú ý nhất: mở rộng địa giới không tự động tạo ra một đô thị thống nhất, nếu thiếu cấu trúc kết nối và phân vai rõ ràng.
Sáng 29/10, tại kỳ họp thứ 6 HĐND TP.HCM khóa XI, Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Mạnh Cường trình bày tờ trình về quy hoạch tổng thể thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm. Sau sắp xếp địa giới, thành phố có không gian phát triển rộng hơn, nhưng cũng phải giải quyết áp lực về hạ tầng kết nối, quản trị đô thị, môi trường và chất lượng sống. Vì vậy, lựa chọn mô hình đa cực không chỉ là cách vẽ lại bản đồ; đó là lời đáp cho câu hỏi làm sao để quy mô lớn không biến thành phân mảnh.
Cấu trúc được đề xuất gồm năm cực động lực, năm trung tâm vệ tinh, năm hệ liên kết chiến lược và mười vùng quản trị phát triển. HĐND thành phố thông qua quy hoạch sáng 30/10; bước tiếp theo là chuyển khung định hướng thành chương trình, dự án và nguồn lực thực hiện.
Năm cực động lực cần có vai trò riêng
Năm cực tăng trưởng được phân vai theo lợi thế và chức năng: lõi trung tâm dịch vụ tài chính quốc tế; đổi mới sáng tạo phía Đông; công nghiệp, công nghệ cao và logistics phía Bắc; cảng biển, thương mại tự do, logistics quốc tế và năng lượng phía Nam; đô thị, giáo dục và y tế phía Tây. Cách phân công này hợp lý trên giấy vì giúp thành phố tránh cạnh tranh nội bộ giữa các khu vực và tạo chỗ đứng cho nhiều ngành.
Nhưng tên gọi không tạo ra cực tăng trưởng. Mỗi khu vực cần hạ tầng phù hợp, khả năng tiếp cận nhân lực và dịch vụ, cùng cơ chế phối hợp để hoạt động kinh tế vượt qua ranh giới hành chính. Nếu thiếu các điều kiện ấy, năm cực dễ trở thành năm danh xưng hơn là một mạng lưới có sức kéo.
Quy hoạch đặt các cực trong những hành lang kết nối Bắc - Nam, Đông - Tây, chuỗi công nghiệp - sản xuất - logistics đa phương thức, hạ tầng đô thị nhiều tầng và mạng lưới không gian xanh, mặt nước. Đây là phần quyết định liệu chuyên môn hóa có tạo ra bổ trợ lẫn nhau hay chỉ phân tán dự án. Thành phố cũng cần công khai cách ưu tiên nguồn lực, để các chức năng chiến lược không bị dàn trải.
Trung tâm vệ tinh: giảm tải lõi, không phải điểm tách rời
Năm trung tâm vệ tinh được xác định là Côn Đảo, Long Hải - Hồ Tràm, Hóc Môn - Củ Chi, Bàu Bàng và Bắc Tân Uyên. Mỗi nơi có điều kiện đất đai, hạ tầng, môi trường và bản sắc riêng; vai trò của chúng là bổ trợ các cực động lực, phân bố hợp lý dân cư, việc làm, dịch vụ và hạ tầng, qua đó giảm áp lực cho khu vực lõi.
Đây là điểm mạnh của quy hoạch nếu các trung tâm vệ tinh được phát triển như những nơi người dân có thể sống, làm việc và tiếp cận dịch vụ, thay vì chỉ là vùng mở rộng đô thị. Hóc Môn - Củ Chi, Bàu Bàng hay Bắc Tân Uyên cần gắn với mạng lưới việc làm và giao thông; Côn Đảo cùng Long Hải - Hồ Tràm phải được phát triển phù hợp với giới hạn sinh thái và bản sắc địa phương. Một danh sách địa điểm chưa đủ để bảo đảm cân bằng.
Với người dân, hiệu quả sẽ được cảm nhận qua thời gian đi lại, khả năng tiếp cận trường học, y tế và việc làm, chứ không phải qua số lượng trung tâm trên sơ đồ. Quy hoạch đề xuất bố trí tiện ích thiết yếu trong khoảng 10-15 phút đi bộ và tăng kết nối thuận tiện giữa các khu vực. Đó là thước đo thực tế để đánh giá mạng lưới vệ tinh có giảm lệ thuộc vào lõi hay không.
Giao thông công cộng và hệ sinh thái là điều kiện thành bại
Một siêu đô thị đa cực chỉ vận hành tốt khi việc đi lại giữa các cực thuận tiện mà không buộc cư dân phụ thuộc hoàn toàn vào xe cá nhân. Quy hoạch xác định đường sắt đô thị, giao thông công cộng khối lượng lớn và phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) là những thành phần quan trọng của cấu trúc tương lai. Nếu các tuyến kết nối chậm hơn tốc độ xây dựng đô thị, khoảng cách giữa nơi ở, việc làm và dịch vụ sẽ tiếp tục đẩy chi phí xã hội lên cao.
Cùng lúc, phát triển kinh tế biển phải đi đôi với bảo tồn hệ sinh thái, bảo vệ rừng ngập mặn Cần Giờ, hành lang sông nước và những khu vực có giá trị tự nhiên đặc biệt. Đây không phải phần trang trí xanh cho một bản quy hoạch tăng trưởng: hệ sinh thái là nền tảng giúp thành phố thích ứng với áp lực môi trường và bảo vệ chất lượng sống.
Quy hoạch dự kiến được Chủ tịch UBND thành phố phê duyệt, ban hành trong tháng 11; UBND sẽ cụ thể hóa bằng chương trình, kế hoạch, danh mục dự án và nguồn lực. Thành phố cũng đặt yêu cầu phát triển thể chế, tăng phân cấp và đa dạng hóa nguồn lực. Kết luận nên rõ ràng: tầm nhìn 100 năm chỉ đáng tin khi giao thông công cộng, bảo vệ hệ sinh thái và lợi ích thường ngày của cư dân được đặt ngang hàng với tăng trưởng. Khi đó, năm cực và năm trung tâm vệ tinh mới có thể trở thành một đô thị thống nhất, thay vì những điểm rời rạc trên bản đồ.
