Bảo tồn dược liệu Việt: không chỉ giữ cây thuốc, mà gìn giữ tương lai y học
Bảo tồn dược liệu Việt là quá trình hệ thống nhằm lưu giữ nguồn gen quý của cây thuốc truyền thống, đồng thời ghi nhận và đánh giá bằng khoa học các tri thức bản địa gắn với việc sử dụng cây thuốc, để tạo nền tảng cho chăm sóc sức khỏe, phát triển kinh tế và bảo vệ đa dạng sinh học cho nhiều thế hệ người Việt. Bài viết này không coi bảo tồn là hoạt động bên lề, mà là lõi chiến lược của di sản y học Việt – nếu chúng ta đánh mất nguồn gen, mọi tham vọng về y học hiện đại dựa trên dược liệu bản địa sẽ trở nên rỗng tuếch. Nhân vật trung tâm của câu chuyện là PGS.TS Phạm Thanh Huyền, Giám đốc Trung tâm Tài nguyên Dược liệu – người đã dành hơn 31 năm gắn bó với cây thuốc Việt và công tác bảo tồn tài nguyên dược liệu. Hành trình hơn ba thập kỷ ấy cho thấy một thực tế: tương lai dược liệu không được quyết định trên bàn hội thảo, mà trên từng mẫu cây, từng nguồn gen được lưu giữ cẩn trọng. Điều đáng chú ý là bà Huyền đến với dược liệu từ tình yêu môn Sinh học từ nhỏ, rồi để tình yêu đó chuyển hóa thành trách nhiệm đối với nguồn tài nguyên quý mà xã hội thường xem là hiển nhiên. Câu chuyện của bà đặt ra câu hỏi cho chúng ta: nếu một cá nhân có thể kiên định hơn 30 năm, tại sao hệ thống vẫn chưa xem bảo tồn dược liệu như ưu tiên ngang hàng với các chương trình lớn về y học?
Từ tình yêu Sinh học đến trách nhiệm với nguồn gen quý
Động lực nghề nghiệp của PGS.TS Phạm Thanh Huyền bắt đầu từ sự tò mò với thế giới Sinh học thời niên thiếu, nhưng điểm khiến bà khác với nhiều nhà khoa học là lựa chọn gắn bó với cây thuốc của chính đất này. Hơn ba thập kỷ làm việc trong lĩnh vực tài nguyên dược liệu, bà kiên trì giới thiệu, gìn giữ các loài cây thuốc quý, bảo tồn nguồn gen và góp phần giữ đa dạng sinh học. Đây không phải là sự lãng mạn khoa học, mà là một lựa chọn mang hàm ý chính trị: khẳng định giá trị của di sản y học Việt ngay từ gốc – nguồn gen. Theo bà, Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên dược liệu đa dạng, giàu loài cây thuốc và đặc biệt là cộng đồng các dân tộc với kinh nghiệm sử dụng cây thuốc, bài thuốc chăm sóc sức khỏe ban đầu. “Đây là kho tàng vô giá để nghiên cứu và phát triển phục vụ công tác chăm sóc sức khỏe và phát triển kinh tế xã hội” – nhận định ấy đồng thời là lời phê bình nhẹ nhàng với cách tiếp cận coi tri thức bản địa chỉ là “tham khảo”. Trong suy nghĩ của bà, hai giá trị phải song hành: tài nguyên thiên nhiên và tri thức cộng đồng. Nếu chỉ giữ cây mà bỏ quên người và kinh nghiệm dân gian, bảo tồn dược liệu sẽ biến thành bảo tàng khô cứng. Chọn bảo tồn nguồn gen quý gắn với tri thức là bà chọn con đường khó nhưng đúng: để mỗi loài cây thuốc không chỉ là thực vật học, mà là một đơn vị của di sản y học Việt.
Nguồn gen quý: nền móng cho cây thuốc truyền thống bước vào khoa học hiện đại
Thực trạng bị bỏ quên của nguồn gen quý cho thấy chúng ta thường đánh giá thấp những gì chưa có ứng dụng tức thời. Bà Huyền nhấn mạnh: bảo tồn không đơn giản là giữ lại một loài cây; mỗi nguồn gen được bảo tồn là một phần tiềm năng cho nghiên cứu khoa học trong tương lai. Đây là luận điểm quan trọng: không thể phát huy cây thuốc truyền thống bằng vài đề tài lẻ tẻ nếu nền tảng nguồn gen bị rỗng. Đằng sau mỗi cây thuốc là cả một tổ hợp giá trị: nguồn gen quý, đặc tính sinh học và tri thức bản địa về cách sử dụng. Việc lưu giữ nguồn gen có ý nghĩa như sự chuẩn bị cho những câu hỏi khoa học chưa được hình dung hôm nay. Khi một loài trong tự nhiên suy giảm hoặc biến mất, chúng ta không chỉ mất cây đó, mà mất cơ hội tìm ra hoạt chất mới, phương pháp điều trị mới, mất cả mảnh ghép của hệ sinh thái và tri thức cộng đồng. Quan điểm coi bảo tồn nguồn gen quý là nền tảng của cây thuốc truyền thống vì vậy là lời nhắc: mọi chiến lược phát triển dược liệu nếu không bắt đầu từ bảo tồn có hệ thống thì chỉ là xây nhà trên nền cát. Đầu tư cho bảo tồn, xét tới cùng, là đầu tư cho khả năng tự chủ và sáng tạo của y học Việt trong nhiều thập kỷ tới.
Chiến lược dài hạn: dữ liệu khoa học và chuỗi giá trị dược liệu
Bà Huyền không nhìn bảo tồn như hoạt động thu thập mẫu đơn lẻ, mà như một chiến lược dài hạn gắn chặt với nghiên cứu và phát triển sản phẩm. Theo bà, bên cạnh việc bảo tồn trong tự nhiên, lưu giữ nguồn gen, hoàn thiện dữ liệu khoa học và đưa các nguồn gen quý vào phát triển sản phẩm là yêu cầu bắt buộc nếu muốn dược liệu trở thành ngành kinh tế chứ không chỉ là phong trào. Việc bảo tồn phải gắn với nghiên cứu, đánh giá, phát triển nguồn gen quý để xác định rõ giá trị, đặc điểm, tiềm năng của từng nguồn gen, từ đó mới có định hướng bảo tồn và khai thác phù hợp. Quan trọng hơn, bà đề xuất phát triển nguồn gen quý theo chuỗi giá trị dược liệu. Khi các nguồn gen được nghiên cứu, nhân giống, xây dựng vùng nguyên liệu, chuyển giao kỹ thuật và tạo ra sản phẩm có giá trị trên thị trường, bảo tồn không còn là gánh nặng ngân sách mà trở thành động lực kinh tế. Việc phát triển dược liệu theo chuỗi giá trị cũng nâng cao giá trị nguồn nguyên liệu trong nước, tránh tình trạng khai thác thô và bán rẻ. Theo bà Huyền, cần tiếp tục xây dựng Chương trình bảo tồn và sử dụng bền vững nguồn tài nguyên dược liệu, được triển khai đồng bộ giữa các bộ, ban, ngành và đơn vị liên quan. Đó không chỉ là kiến nghị kỹ thuật mà là lời cảnh báo: nếu không có một chương trình tổng thể được thực hiện nghiêm túc, mọi nỗ lực cá nhân sẽ bị cuốn trôi bởi tốc độ suy giảm đa dạng sinh học.
Đảm bảo tương lai dược liệu: từ nhân lực đến nhận thức cộng đồng
Nguồn gen quý không thể tự mình được bảo tồn; yếu tố con người và hệ thống giáo dục, nghiên cứu đóng vai trò quyết định. Bà Huyền khẳng định cần tăng cường đào tạo nguồn nhân lực để hình thành đội ngũ có chuyên môn điều tra, đánh giá, bảo tồn, nghiên cứu và phát triển tài nguyên dược liệu. Việc các cơ sở nghiên cứu tổ chức đào tạo tại những vùng như Sa Pa là cách đưa công tác bảo tồn ra khỏi phòng thí nghiệm, đặt nó vào không gian sống thực của cây thuốc và cộng đồng. Tuy nhiên, chỉ có chuyên gia là chưa đủ. Theo bà, những kinh nghiệm sử dụng cây thuốc của cộng đồng các dân tộc là phần quan trọng của kho tàng dược liệu Việt Nam, đã được tích lũy qua nhiều thế hệ để chăm sóc sức khỏe ban đầu. Những tri thức này cần được trân trọng, nghiên cứu, đánh giá bằng phương pháp khoa học. Khi người dân hiểu giá trị tài nguyên và lợi ích lâu dài từ bảo tồn, việc sử dụng bền vững mới có nền tảng để thực hiện. Trong bối cảnh tài nguyên dược liệu đang chịu sức ép từ khai thác, biến đổi môi trường và nguy cơ suy giảm đa dạng sinh học, công tác bảo tồn tài nguyên quý hôm nay có ý nghĩa vượt xa hiện tại: nó tạo nền tảng để thế hệ sau tiếp tục nghiên cứu, khai thác và phát huy giá trị kho tàng dược liệu Việt. Nếu chúng ta thất bại trong thập kỷ này, di sản y học Việt sẽ mất đi những mảnh ghép không thể phục hồi – và trách nhiệm ấy khó có thể biện minh.
