Bảo tồn dược liệu Việt: câu chuyện không thể tách khỏi ứng dụng
Bảo tồn dược liệu Việt là quá trình giữ gìn nguồn gen quý của cây thuốc, bảo vệ đa dạng sinh học và đồng thời tìm kiếm, phát triển hoạt chất sinh học phục vụ chăm sóc sức khỏe, bảo quản nông sản và phát triển kinh tế – xã hội ở hiện tại và tương lai. Trong thời điểm dược liệu được nói đến nhiều như một lợi thế, điều đáng bàn không phải là liệu Việt Nam có phong phú cây thuốc hay không, mà là chúng ta có biến kho báu đó thành giá trị cụ thể hay để nó trôi đi cùng sự suy giảm đa dạng sinh học. Hai chân kiềng – bảo tồn và ứng dụng – chỉ có ý nghĩa khi được đặt trong cùng một chiến lược lâu dài, có con người cụ thể gánh vác. Chính ở điểm này, các nhà khoa học dược liệu trở thành nhân vật quyết định.
PGS.TS Phạm Thanh Huyền: 31 năm giữ nguồn gen quý như giữ tương lai
Hành trình hơn 31 năm nghiên cứu cây thuốc của PGS.TS Phạm Thanh Huyền cho thấy bảo tồn dược liệu Việt là một lựa chọn nghề nghiệp mang tính cam kết, không phải một khẩu hiệu đẹp. Xuất phát từ tình yêu với môn Sinh học thời nhỏ, bà gắn bó với lĩnh vực tài nguyên dược liệu, xem mỗi loài cây thuốc vừa là “nguyên liệu” tự nhiên, vừa là một nguồn gen quý gắn với tri thức bản địa cần được ghi nhận và lưu giữ. Bà thẳng thắn: “Tôi luôn nỗ lực để làm việc và mong muốn giới thiệu và gìn giữ các loài cây thuốc quý của Việt Nam để bảo tồn nguồn gen quý và đa dạng sinh học”. Quan điểm này đi ngược với cách nhìn ngắn hạn chỉ chăm chăm vào sản phẩm thị trường. Giữ nguồn gen, theo bà, là giữ lại một phần tiềm năng khoa học cho những câu hỏi chưa được đặt ra hôm nay nhưng sẽ xuất hiện trong tương lai.
Từ bảo tồn đến phát triển giá trị: cây thuốc trong hệ sinh thái tri thức
Điều bà Phạm Thanh Huyền kiên trì nhắc đến là mối liên hệ giữa bảo tồn nguồn gen, đa dạng sinh học và tri thức sử dụng cây thuốc của cộng đồng. Tài nguyên dược liệu phong phú chỉ thực sự trở thành thế mạnh khi những loài cây thuốc quý được định danh, bảo tồn và gắn với hệ tri thức người dân bản địa – nơi các bài thuốc dân gian được tích lũy qua nhiều thế hệ. Bỏ qua một mắt xích, chúng ta mất đi ý nghĩa của “kho báu” dược liệu: cây còn đó nhưng kinh nghiệm sử dụng biến mất, hoặc tri thức còn đó mà cây bị suy giảm ngoài tự nhiên. Theo bà, bảo tồn dược liệu phải đi cùng việc giới thiệu, nghiên cứu để các giá trị tiềm ẩn được nhận diện, một phần có thể ứng dụng ngay, phần còn lại chờ những tiến bộ khoa học sau này khai mở. Đó là cách nhìn dài hạn, coi nguồn gen như một vốn liếng nghiên cứu cho nhiều thế hệ.
TS. Hoàng Thị Như Hạnh: tìm hoạt chất kháng vi sinh từ Jatropha để bảo quản quả na
Trái với hình dung rằng nghiên cứu cây thuốc chỉ gắn với bệnh viện, công trình của TS. Hoàng Thị Như Hạnh cho thấy dược liệu còn bước vào bài toán bảo quản nông sản. Quả na sau khi rời cây tiếp tục chín nhanh, mô mềm và dễ bị vi sinh vật tấn công, khiến thời gian bảo quản ngắn. Thay vì chấp nhận thực tế đó, bà cùng cộng sự sàng lọc các hợp chất từ hai loài Jatropha, xác định hoạt tính kháng vi sinh vật và phát triển chế phẩm định hướng bảo quản quả na sau thu hoạch. Nhóm không dừng ở dịch chiết thô mà phân lập từng hợp chất, xác định cấu trúc hóa học, khảo sát hoạt tính kháng khuẩn, trong đó có cả một diterpenoid kiểu cembrane mới từ Jatropha integerrima. Đây là cách làm nghiêm túc: đi từ cây, đến hợp chất, rồi mới nói đến chế phẩm – tránh tư duy “cây có hoạt tính thì mặc nhiên thành sản phẩm”.
Nanochitosan và con đường biến hoạt chất thành giải pháp bảo quản quả na
Điểm đáng chú ý trong nghiên cứu của TS. Hoàng Thị Như Hạnh là nỗ lực nối phần hóa học hợp chất tự nhiên với công nghệ sau thu hoạch. Từ các hoạt chất kháng vi sinh được chọn lọc trong Jatropha integerrima, nhóm xây dựng quy trình điều chế chế phẩm nanochitosan kết hợp hoạt chất, định hướng dùng cho bảo quản nông sản, trước hết là quả na. Nanochitosan đóng vai trò nền vật liệu mang, tạo khả năng kiểm soát cách các hợp chất kháng vi sinh tác động lên bề mặt quả. Đề tài được nghiệm thu cấp Đại học Huế ngày 23/4/2026, gắn với bốn bài báo khoa học – ba bài trên tạp chí quốc tế thuộc SCIE và Scopus – và hai khóa luận tốt nghiệp ngành Công nghệ thực phẩm. Tuy vậy, chính nhóm nghiên cứu cũng nhìn nhận con đường đến sản phẩm thương mại vẫn còn nhiều bước: cần trả lời câu hỏi về độ ổn định của chế phẩm, điều kiện xử lý, liều lượng phù hợp, chất lượng quả trong bảo quản và các yêu cầu an toàn.
Khi bảo tồn dược liệu gặp bảo quản nông sản: một chiến lược chung
Nhìn từ hai câu chuyện, có thể thấy một đường dây chung: nghiên cứu dược liệu không thể tách rời bảo tồn đa dạng sinh học và ứng dụng thực tiễn trong nông nghiệp lẫn y tế. Một bên, PGS.TS Phạm Thanh Huyền giữ nguồn gen quý, bảo vệ những loài cây thuốc cùng tri thức dân gian như một đầu tư dài hạn cho khoa học tương lai. Bên kia, TS. Hoàng Thị Như Hạnh lấy cây Jatropha làm đối tượng, xác định hoạt chất kháng vi sinh và xây dựng quy trình chế phẩm bảo quản quả na – cho thấy dược liệu có thể bước ra khỏi phòng thí nghiệm để giải bài toán cụ thể của người trồng trọt. Giữa bảo tồn và ứng dụng là cả một chuỗi công việc: định danh loài, phân lập hợp chất, kiểm chứng tác dụng, phát triển dạng chế phẩm, thử nghiệm trong điều kiện gần thực tế. Nếu chính sách và đầu tư nghiên cứu chấp nhận tính dài hạn này, kho báu dược liệu Việt sẽ không chỉ được nhắc đến trong các báo cáo, mà thành giải pháp sống động cho sinh kế và sức khỏe cộng đồng.
