Tự công bố không thể là điểm kết thúc
Hậu kiểm an toàn thực phẩm là hoạt động kiểm tra, giám sát sản phẩm và cơ sở sản xuất, kinh doanh sau khi thực phẩm được đưa ra thị trường, nhằm xác định việc tuân thủ tiêu chuẩn và quy định an toàn. Đây phải là lớp bảo vệ thực chất, không phải thủ tục bổ sung trên giấy tờ. Chiều 24/10, tại phiên thảo luận tổ về dự án Luật An toàn thực phẩm sửa đổi, Thủ tướng Lê Minh Hưng đặt câu hỏi: doanh nghiệp đã công bố tiêu chuẩn sản phẩm thì cơ chế kiểm soát sau đó sẽ ra sao? Câu hỏi chạm đúng khoảng trống cần giải quyết: tự công bố giúp giảm tiền kiểm, nhưng nếu thiếu giám sát có lịch trình và căn cứ rõ ràng, tiêu chuẩn có thể chỉ tồn tại trong hồ sơ. Vì vậy, tăng cường hậu kiểm thực phẩm là điều kiện để cơ chế tự chịu trách nhiệm đi cùng trách nhiệm giải trình.
Tần suất kiểm tra phải rõ và dựa trên nguy cơ
Yêu cầu quy định rõ tần suất kiểm tra, lấy mẫu và kiểm định chất lượng thực phẩm là điểm then chốt, không phải chi tiết kỹ thuật thứ yếu. Nếu luật chỉ giao trách nhiệm chung mà không xác định khi nào kiểm tra, nhóm sản phẩm nào cần lấy mẫu thường xuyên và kết quả được xử lý thế nào, hậu kiểm dễ thiếu nhất quán giữa các địa phương. Ngược lại, lịch kiểm tra cứng nhắc, không tính đến mức độ rủi ro, có thể tạo gánh nặng không cần thiết cho cơ sở tuân thủ tốt. Hướng quản lý theo nguy cơ và theo chuỗi được nêu trong dự thảo có thể giúp tập trung nguồn lực vào khâu, sản phẩm có khả năng gây hại cao. Muốn vậy, quy định phải đủ cụ thể để cơ quan thực thi áp dụng thống nhất, đồng thời đủ linh hoạt để điều chỉnh theo dấu hiệu rủi ro.
Lấy mẫu, kiểm định phải dẫn tới hành động
Lấy mẫu thực phẩm chỉ có ý nghĩa khi gắn với kiểm định đáng tin cậy và quy trình xử lý kết quả minh bạch. Người tiêu dùng cần biết rằng phát hiện vi phạm sẽ dẫn đến biện pháp kịp thời, thay vì dừng ở một biên bản kiểm tra. Thủ tướng nhấn mạnh việc bảo đảm an toàn thực phẩm không chỉ thuộc trách nhiệm của Bộ Y tế hay cơ quan chuyên môn địa phương; hiệp hội, doanh nghiệp và tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cũng cần tham gia giám sát. Đặc biệt, doanh nghiệp làm ăn chân chính có lợi ích trực tiếp trong việc lên tiếng trước sản phẩm vi phạm quy chuẩn. Với vi phạm nghiêm trọng, cần có cơ chế đình chỉ hoặc tạm dừng hoạt động kịp thời để ngăn nguy cơ ảnh hưởng sức khỏe. Đây là mắt xích biến kết quả kiểm định thành sự bảo vệ cụ thể cho người mua.
Luật phải làm rõ trách nhiệm và đường đi tiếp theo
Hậu kiểm hiệu quả còn đòi hỏi trách nhiệm quản lý không bị phân tán, chồng chéo. Định hướng được nêu là thống nhất đầu mối quản lý nhà nước, với Bộ Y tế chịu trách nhiệm ở cấp trung ương và cơ quan chuyên môn địa phương thực hiện nhiệm vụ theo thẩm quyền. Chuyển đổi số, quản lý theo chuỗi và cơ chế tiếp nhận phản ánh của người dân có thể hỗ trợ giám sát, nhưng chỉ phát huy tác dụng nếu luật xác định rõ ai tiếp nhận, ai xử lý và phải phản hồi ra sao. Chính phủ sẽ tiếp tục hoàn thiện các quy định trong dự thảo luật và cụ thể hóa bằng nghị định, văn bản hướng dẫn. Kết luận, tự công bố chỉ có thể đi cùng thuận lợi kinh doanh khi được cân bằng bằng tần suất lấy mẫu, kiểm tra và kiểm định rõ ràng. Đó là nền tảng để bảo vệ sức khỏe cộng đồng mà không biến kiểm soát thành gánh nặng tùy tiện.
