Hậu kiểm phải mạnh hơn, không phải lỏng hơn
Hậu kiểm thực phẩm là phương thức giám sát trong đó cơ quan chức năng kiểm tra, đánh giá mức độ an toàn sau khi sản phẩm hoặc cơ sở đã đi vào hoạt động, thay vì đặt trọng tâm vào thủ tục cấp phép trước lưu thông. Chiều 24/10, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn yêu cầu chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm khi thảo luận dự án Luật An toàn thực phẩm sửa đổi, đồng thời nhấn mạnh thay đổi này không đồng nghĩa buông lỏng kiểm soát. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên cũng đề nghị đẩy mạnh hậu kiểm, làm rõ trách nhiệm và tránh thủ tục không cần thiết. Đây là hướng đi đáng ủng hộ, bởi giấy tờ dày lên không tự động khiến bữa ăn an toàn hơn. Nhưng hậu kiểm chỉ đáng tin khi cơ quan quản lý có dữ liệu, năng lực kiểm nghiệm, cán bộ chuyên môn và thiết bị phù hợp để phát hiện, ngăn chặn, xử lý sai phạm. Nếu thiếu những điều kiện ấy, cắt tiền kiểm chỉ chuyển gánh nặng rủi ro sang người tiêu dùng.
Một đầu mối phải chịu trách nhiệm đến cùng
Dự thảo hướng tới thống nhất đầu mối quản lý từ Trung ương đến địa phương, nhưng vẫn để sáu bộ tham gia quản lý chuyên ngành và còn những khâu giao thoa. Khi nhiều cơ quan cùng có phần việc mà không ai chịu trách nhiệm chính, nguy cơ đùn đẩy hoặc bỏ trống giám sát là có thật; những vụ việc liên quan đến sữa giả, thực phẩm chức năng giả đã làm rõ cái giá của cơ chế mờ trách nhiệm. Theo đề nghị của Chủ tịch Quốc hội, mỗi nhiệm vụ cần có một cơ quan chịu trách nhiệm chính, mỗi cơ sở sản xuất, kinh doanh chỉ nên chịu sự quản lý của một đầu mối. Đây không phải là xóa vai trò chuyên môn của các bộ, mà là buộc phối hợp có người chủ trì và có quyền xử lý. Trách nhiệm quản lý cũng phải được phân định giữa cấp tỉnh và cấp xã, đi kèm thẩm quyền, năng lực, nguồn lực và trách nhiệm giải trình; giao việc vượt khả năng địa phương chỉ tạo thêm khoảng trống.
Sự rõ ràng ấy càng cần thiết khi dự thảo vẫn dành nhiều nội dung cho văn bản dưới luật. Trong 74 điều, khoảng 32 điều giao Chính phủ hoặc bộ trưởng quy định chi tiết; các chính sách đã đủ cơ sở cần được ghi ngay trong luật, còn văn bản hướng dẫn phải sẵn sàng đồng bộ khi luật có hiệu lực. Hồ sơ dự án được gửi chậm và dự thảo nghị định, thông tư chưa cập nhật đầy đủ là lời nhắc rằng luật tốt trên giấy vẫn có thể yếu khi triển khai. Người dân không thể chờ các cơ quan xác định thẩm quyền sau khi sự cố đã xảy ra.
Giảm giấy tờ, tăng kiểm tra có trọng điểm
Hậu kiểm thực chất có thể giảm thủ tục nếu việc tiếp nhận hồ sơ phục vụ giám sát, thay vì trở thành điều kiện mới để sản phẩm được lưu thông. Dự thảo cần tập trung đăng ký vào nhóm sản phẩm nguy cơ cao, đồng thời xem xét gia hạn tự động, gia hạn trực tuyến và không yêu cầu nộp lại hồ sơ khi cơ sở vẫn đáp ứng điều kiện. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên cũng đề nghị đánh giá kỹ thời hạn ba năm của giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm và năm năm của giấy đăng ký bản công bố sản phẩm, xét theo hiệu quả quản lý và gánh nặng tuân thủ. Cách làm đúng không phải kiểm tra mọi nơi với cường độ như nhau, mà dùng dữ liệu và tiêu chuẩn an toàn để ưu tiên cơ sở, sản phẩm có nguy cơ cao, rồi kiểm nghiệm và xử lý dựa trên bằng chứng. Như vậy, doanh nghiệp làm đúng bớt bị giữ chân bởi thủ tục, còn người tiêu dùng được bảo vệ bằng giám sát có mục tiêu.
Vi phạm phải trả giá, cảnh báo phải đến kịp lúc
Hậu kiểm sẽ mất tác dụng nếu vi phạm an toàn thực phẩm chỉ dẫn đến nhắc nhở hoặc xử lý chậm. Chủ tịch Quốc hội yêu cầu chế tài đủ sức răn đe, sao cho chi phí vi phạm lớn hơn chi phí tuân thủ; tổ chức, cá nhân gian dối, cố ý gây hại vì lợi nhuận phải bị xử lý nghiêm, còn người kinh doanh chân chính cần được tạo điều kiện. Với trường hợp cố ý vi phạm nghiêm trọng, cần nghiên cứu hình thức cấm hành nghề có thời hạn hoặc vĩnh viễn. Đề xuất này đặt đúng trọng tâm: xử lý không chỉ để phạt một vụ việc mà còn ngăn người khác coi vi phạm là lựa chọn có lợi.
Tốc độ phản ứng cũng là một phần của trách nhiệm. Với ngộ độc thực phẩm tập thể, nhất là tại trường học, Chủ tịch Quốc hội đề nghị nghiên cứu cơ chế bắt buộc kích hoạt cảnh báo trên hệ thống trong vòng 2 đến 6 giờ để nhận diện nguy cơ và hạn chế hậu quả lan rộng. Người dân cần thấy được một chuỗi hành động rõ ràng: phát hiện, cảnh báo, truy nguồn, xử lý và công khai trách nhiệm. Nếu Luật An toàn thực phẩm sửa đổi xác lập được đầu mối chịu trách nhiệm, bảo đảm nguồn lực hậu kiểm và buộc vi phạm phải trả giá, cải cách mới vừa giảm giấy tờ vô ích vừa bảo vệ được bữa ăn hằng ngày. Đó phải là thước đo của luật, không phải số lượng thủ tục đã cắt.
