Thành tích đào tạo chưa chuyển thành nguồn lực tại chỗ
Nhân lực chất lượng cao là những người có kiến thức chuyên sâu, kỹ năng phù hợp và cơ hội phát huy năng lực trong các ngành thành phố cần phát triển. Với Hải Phòng, bài toán không chỉ là phát hiện học sinh giỏi mà còn là nối liền quá trình học tập với việc làm và con đường nghề nghiệp lâu dài.
Thành phố đã đầu tư đáng kể cho giáo dục mũi nhọn, nhưng kết quả ở trường học chưa đồng nghĩa với việc người tài sẽ ở lại. Từ năm 2018, học sinh hai trường THPT chuyên giành 1.421 giải quốc gia và 14 huy chương quốc tế; trong 648 người đã tốt nghiệp đại học, chỉ 42 người trở về công tác tại thành phố, tương đương khoảng 6,5%. Đây là dấu hiệu của một khoảng trống chính sách: Hải Phòng làm tốt khâu bồi dưỡng ban đầu nhưng chưa tạo đủ cầu nối tới việc làm phù hợp.
Khi mục tiêu năm 2030 là trở thành đô thị cảng biển công nghiệp hiện đại, nguồn nhân lực phải được xem là điều kiện phát triển chứ không chỉ là kết quả của trường học. Thưởng thành tích có thể khuyến khích nỗ lực, nhưng để giữ chân nhân tài, thành phố cần cho người học thấy nơi đây có vị trí phù hợp, môi trường tiến bộ và cơ hội phát triển tương xứng.
Nhu cầu nhân lực tăng nhanh, đào tạo còn lệch nhịp
Hải Phòng dự kiến cần bổ sung khoảng 130.000 lao động đến năm 2030, tập trung vào công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, khoa học - kỹ thuật, logistics, y tế và dịch vụ chất lượng cao. Quy mô nhu cầu này khiến việc đào tạo theo ngành sẵn có, thay vì theo dự báo tuyển dụng, trở thành lựa chọn ngày càng rủi ro.
Thành phố có 8 trường đại học với gần 59.000 người học, 259 chương trình và khoảng 15.500 sinh viên tốt nghiệp mỗi năm, cùng 33 cơ sở giáo dục nghề nghiệp. Tuy vậy, ngành nghề đào tạo còn dàn trải, chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu của khu kinh tế, khu công nghiệp và các lĩnh vực ưu tiên; nhân lực cho bán dẫn, AI, tự động hóa và sản xuất thông minh vẫn hạn chế. Khoảng cách vì thế không chỉ nằm ở số lượng lao động, mà còn ở kỹ năng và chuyên môn.
Cơ cấu chỉ tiêu tuyển sinh cũng đặt ra câu hỏi về chất lượng chuẩn bị cho việc làm: trong 96.300 chỉ tiêu năm 2026, cao đẳng và trung cấp chiếm 15,5%, còn đào tạo sơ cấp và dưới ba tháng chiếm 84,5%. Nếu doanh nghiệp cần kỹ thuật viên và chuyên gia nhưng hệ thống chưa đủ năng lực đào tạo những nhóm này, mở rộng quy mô tuyển sinh sẽ không tự giải quyết được thiếu hụt.
Nối phát hiện, đào tạo với cơ hội nghề nghiệp
Nút thắt cần được xử lý bằng một hành trình liên tục: phát hiện năng lực từ sớm, bồi dưỡng đúng hướng, đào tạo chuyên sâu rồi kết nối với vị trí việc làm. Nếu mỗi khâu vận hành riêng rẽ, học sinh giỏi có thể được đầu tư nhiều năm nhưng đến lúc chọn ngành lại phải tự tìm cơ hội ở nơi khác. Đào tạo nhân tài vì vậy cần bắt đầu từ câu hỏi người học sẽ làm gì và có thể trưởng thành ra sao tại Hải Phòng.
Doanh nghiệp nên tham gia xác định chuẩn kỹ năng và hướng dẫn thực tập; nhà trường cần cập nhật công nghệ cùng yêu cầu công việc để người học có định hướng nghề nghiệp rõ hơn và doanh nghiệp giảm nhu cầu đào tạo lại sau tuyển dụng. Cách làm này không bảo đảm mọi sinh viên ở lại, nhưng giúp lựa chọn nghề nghiệp dựa trên cơ hội thực tế, thay vì để người trẻ tự ghép nối chương trình học với thị trường lao động.
Thành phố cũng cần chuyển trọng tâm từ chỉ tiêu ngắn hạn sang năng lực đào tạo nghề có chiều sâu. Định hướng được nêu là giảm đào tạo ngắn hạn, tăng trung cấp và cao đẳng, đồng thời mở ngành như vi mạch bán dẫn, logistics, AI, kinh tế biển và kinh tế xanh. Việc chuyển đổi các trung tâm giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên cần thận trọng: trước mắt, lựa chọn thí điểm 1–2 đơn vị cùng trường cao đẳng đủ điều kiện để xây dựng mô hình đào tạo kỹ thuật liên tục 5 năm.
Muốn giữ người, phải có nơi để họ phát triển
Đào tạo sát nhu cầu doanh nghiệp là bước cần thiết, nhưng giữ chân nhân tài còn phụ thuộc vào chất lượng công việc sau tốt nghiệp. Những học sinh giỏi theo đuổi công nghệ thông tin, AI, điện tử viễn thông, bán dẫn hay vật liệu sẽ khó chọn Hải Phòng nếu thiếu vị trí chuyên môn phù hợp, môi trường nghiên cứu và lộ trình nghề nghiệp. Thành phố không thể chỉ kêu gọi người trẻ trở về; cần tạo điều kiện để họ làm đúng chuyên môn và nhìn thấy tương lai tại đây.
Tại hội nghị tổng kết các kỳ thi cuối tháng 10/2026, lãnh đạo thành phố yêu cầu rà soát, đề xuất điều chỉnh giải thưởng học sinh giỏi, trong đó quan tâm hơn đến học sinh giỏi cấp thành phố. Đây là tín hiệu đáng chú ý, song chính sách khuyến khích ở bậc phổ thông cần đi cùng cơ chế tuyển dụng, đãi ngộ và môi trường làm việc phù hợp; nếu không, thành tích chỉ tạo nguồn ứng viên cho những thị trường khác.
Kết luận, Hải Phòng không thiếu nỗ lực phát hiện và bồi dưỡng người giỏi; điều còn thiếu là sự ăn khớp giữa đào tạo, nhu cầu nhân lực và cơ hội phát triển tại chỗ. Gắn nhà trường với doanh nghiệp, nâng chất lượng đào tạo nghề và xây dựng môi trường làm việc có triển vọng sẽ giúp thành phố vừa thu hút nhân lực từ bên ngoài, vừa tăng khả năng giữ chân người được đào tạo tại địa phương. Thành công không nên chỉ đo bằng số giải thưởng, mà bằng số người có thể học tập, làm việc và đóng góp lâu dài cho Hải Phòng.
