Từ đô thị kẹt xe, ngập nước đến tầm nhìn siêu đô thị toàn cầu
Quy hoạch TPHCM 100 năm là chiến lược tái cấu trúc toàn bộ không gian đô thị – kinh tế của vùng TPHCM, dựa trên mô hình siêu đô thị toàn cầu đa cực, lấy hệ thống giao thông công cộng, mô hình TOD TPHCM và logistics đa phương thức làm xương sống, đồng thời bảo vệ hệ sinh thái với khung xanh - xanh dương và giới hạn sinh thái để nâng cao sức chống chịu trước biến đổi khí hậu. Điểm đáng nói là TPHCM không còn chấp nhận kiểu quy hoạch cộng gộp các ranh giới hành chính, mà chủ động thiết kế một cấu trúc phát triển mới gồm 5 cực động lực, 5 hệ liên kết chiến lược, 5 trung tâm vệ tinh và 10 vùng quản trị. Đây là bước chuyển từ tư duy chỉnh trang từng phần sang tư duy siêu đô thị toàn cầu, nơi không gian, hạ tầng và động lực tăng trưởng được thiết kế như một chỉnh thể kinh tế - đô thị thống nhất, hợp nhất định hướng của TPHCM, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu. Tham vọng này không xuất hiện trong khoảng trống. Nghị quyết 09 yêu cầu thành phố xây dựng quy hoạch tổng thể bằng "tư duy đột phá" với tầm nhìn 100 năm để phát huy tối đa tiềm năng, tạo động lực phát triển mới lâu dài và nâng cao khả năng chống chịu biến đổi khí hậu. Vấn đề đặt ra: TPHCM có đủ quyết liệt để biến tầm nhìn thành công cụ thay đổi đời sống người dân, hay sẽ lại dừng ở bản vẽ đẹp?
Hệ thống giao thông công cộng và TOD: Xương sống của siêu đô thị đa cực
Nếu phải chọn một trục đột phá để phân biệt quy hoạch TPHCM 100 năm với các đồ án trước đây, đó chính là việc đặt hệ thống giao thông công cộng và mô hình TOD TPHCM ở vị trí xương sống. Đồ án xác định rõ đường sắt, metro, TOD và logistics đa phương thức là trục liên kết đồng bộ giữa các khu vực, cảng biển và sân bay, thay vì phụ thuộc vào đường bộ tràn ngập xe cá nhân như hiện nay. Theo hồ sơ, mạng metro – đường sắt và TOD phải kết nối thông suốt tới sân bay Long Thành, các cảng Cần Giờ – Cái Mép Thị Vải, tuyến vành đai và toàn bộ mạng logistics đa phương thức. Đây là bước lựa chọn mang tính chính trị hơn là kỹ thuật: hoặc TPHCM chấp nhận thay đổi thói quen xây dựng dự án cục bộ, hoặc tiếp tục trả giá bằng kẹt xe, ngập nước và chi phí logistics cao. Một chi tiết quan trọng cho thấy sự thay đổi tư duy: các khu vực quanh đầu mối giao thông công cộng được xác định là trung tâm việc làm, dịch vụ, nơi giá trị đất tăng thêm sẽ được khai thác để tái đầu tư hạ tầng. Nếu thực sự làm được, TOD sẽ biến ga metro thành điểm hội tụ việc làm thay vì chỉ là nơi lên – xuống tàu.
Logistics đa phương thức: Đường vào cạnh tranh quốc tế chứ không chỉ là kho bãi
Quy hoạch này nhìn logistics đa phương thức không phải như chuỗi kho bãi hỗ trợ sản xuất, mà như một động lực trực tiếp nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế của siêu đô thị toàn cầu TPHCM. Hệ thống đường sắt vùng Bình Dương – TPHCM – Bà Rịa – Vũng Tàu được hình dung hoạt động thông suốt như một đô thị xuyên suốt, kết nối cực công nghiệp – logistics phía Bắc với hành lang cảng biển và khu mậu dịch tự do Cái Mép, Vịnh Gành Rái. Trong cấu trúc 5 cực động lực, cực công nghiệp – logistics phía Bắc được định vị là "công xưởng công nghệ cao" và trung tâm phân phối vùng thông minh. Cùng với việc từng bước tách luồng vận tải hàng hóa khỏi giao thông đô thị, hạn chế container xuyên qua lõi trung tâm, TPHCM đặt ra yêu cầu rất rõ: logistics phải hỗ trợ tăng trưởng hai con số dựa trên tài chính quốc tế, công nghệ cao, AI, bán dẫn, kinh tế số, kinh tế biển và đổi mới sáng tạo, chứ không dừng ở vai trò trung chuyển hàng hóa truyền thống. Sự thẳng thắn ở đây là đáng hoan nghênh: nếu không biến logistics đa phương thức thành ngành kinh tế chiến lược, TPHCM khó có cửa cạnh tranh với các siêu đô thị châu Á vốn đã đi trước cả thập kỷ.
Khung xanh - xanh dương và đô thị 15 phút: Chất lượng sống có thật hay khẩu hiệu?
Quy hoạch TPHCM 100 năm tuy nói nhiều về tăng trưởng, nhưng không né tránh câu chuyện giới hạn sinh thái. Các ý kiến tại phiên khảo sát yêu cầu phải xác lập rõ khung xanh - xanh dương và các “giới hạn đỏ” sinh thái, bảo vệ rừng ngập mặn Cần Giờ, Bình Châu - Phước Bửu, các hành lang sông, vùng trữ nước, đồng thời quản trị tổng thể các nguy cơ ngập, sụt lún, nước biển dâng. Đây là sự thừa nhận rằng nếu phá vỡ hệ sinh thái, mọi tham vọng siêu đô thị toàn cầu sẽ trở thành gánh nặng cho chính cư dân TPHCM. Đáng chú ý, mô hình siêu đô thị đa cực mới được xây dựng trên hai nguyên tắc: "Đô thị 15 phút" – người dân tiếp cận dịch vụ thiết yếu bằng đi bộ, và "Thành phố đa tâm 30 phút" – kết nối nhanh giữa các cực động lực qua đường sắt đô thị tốc độ cao, cao tốc và hạ tầng số. Mục tiêu chính trị được nhấn mạnh là bảo đảm chất lượng cuộc sống của người dân và nâng cao năng lực cạnh tranh của thành phố trong khu vực và quốc tế. Câu hỏi còn bỏ ngỏ là khả năng biến nguyên tắc thành quy chuẩn bắt buộc khi phê duyệt dự án. Nếu các khu mới tiếp tục ưu tiên ô tô và bê tông, đô thị 15 phút sẽ chỉ tồn tại trên slide thuyết trình.
Từ bản đồ đến hành động: TPHCM có dám chấp nhận một khung chiến lược mở?
Hai phiên làm việc quan trọng đã đặt viên gạch đầu tiên cho quy hoạch TPHCM 100 năm: một phiên khảo sát của Ban Đô thị với sự tham dự của Chủ tịch HĐND TPHCM Võ Văn Minh ngày 9/9, và một hội nghị tham vấn ý kiến các hiệp hội, nhà đầu tư, chuyên gia do UBND TPHCM tổ chức ngày 11/9 với tầm nhìn chiến lược 100 năm. Cả hai đều đặt ra yêu cầu rõ ràng: tầm nhìn dài hạn phải đi cùng tính khả thi, phân kỳ đầu tư và nguồn lực cụ thể. Kết luận phiên khảo sát, Trưởng Ban Đô thị đề nghị chuyển từ tư duy “quy hoạch cố định 100 năm” sang khung chiến lược mở, linh hoạt, có khả năng thích ứng và được giám sát bằng các chỉ số cụ thể. Đồ án cũng đề xuất triển khai các dự án „chất xúc tác“ học từ các mô hình thành công như Yokohama hay Paris. Điểm mạnh của cách tiếp cận này là thừa nhận tương lai khó đoán, tránh đóng khung phát triển bằng một bản vẽ duy nhất. Nhưng khung mở chỉ có ý nghĩa nếu được gắn với kỷ luật thực thi: công khai chỉ số, chấp nhận điều chỉnh và sẵn sàng gỡ bỏ những dự án đi ngược nguyên lý đô thị 15 phút, siêu đô thị đa cực và khung xanh - xanh dương. Nếu TPHCM làm được, tham vọng siêu đô thị toàn cầu sẽ bớt màu viễn tưởng và nhiều hơn cơ hội thành hình trong 10–20 năm tới.
