Từ đô thị lớn nhất cả nước đến siêu đô thị đa cực
Siêu đô thị đa cực TPHCM là mô hình quy hoạch trong không gian hơn 6.700 km² với trên 14 triệu dân, tổ chức thành nhiều cực và trung tâm đô thị chuyên biệt, được kết nối bằng hệ thống hạ tầng hiện đại, phát triển đô thị bền vững và đặt chất lượng sống của người dân làm trung tâm cấu trúc phát triển mới. Đây không phải một bản vẽ kỹ thuật thuần túy, mà là lựa chọn chiến lược để Thành phố thoát khỏi tư duy “thành phố lớn nhất cả nước” và bước vào cuộc cạnh tranh khu vực, nơi các dòng hàng hóa, vốn, lao động và công nghệ đã vượt xa ranh giới hành chính truyền thống. Tầm nhìn 100 năm buộc quy hoạch TPHCM chuyển từ xử lý nhu cầu ngắn hạn sang thiết kế cấu trúc đủ bền vững cho nhiều thế hệ, chấp nhận những quyết định khó, thậm chí không thuận mắt ngay lập tức, nhưng cần thiết để bảo vệ dư địa phát triển dài hạn.
Luật mới và tầm nhìn 100 năm: nền thể chế cho bước nhảy quy hoạch
Điểm ngoặt lớn của quy hoạch TPHCM không chỉ nằm ở bản đồ đô thị, mà bắt đầu từ thể chế. Ngày 24/8, Luật Phát triển đô thị được Quốc hội thông qua, mở rộng phân quyền và tạo thêm dư địa thể chế cho Thành phố chủ động quyết định các vấn đề gắn với lợi ích và điều kiện phát triển của mình. Trước đó, ngày 2/6, hội thảo khoa học về “Quy hoạch tổng thể TPHCM - tầm nhìn 100 năm” đã đặt lên bàn không phải một tuyến đường hay dự án riêng lẻ, mà là hình hài phát triển của Thành phố trong nhiều thập niên tới. Cùng với Nghị quyết 09 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển TPHCM trong kỷ nguyên mới, bộ ba tầm nhìn – luật chơi – quyền tự chủ này gửi đi thông điệp rõ ràng: nếu Thành phố muốn trở thành một cực tăng trưởng của Đông Nam Á, thì phải tự chịu trách nhiệm về chất lượng quy hoạch, hiệu quả đầu tư công và môi trường sống đô thị, thay vì chỉ chờ chỉ đạo hay xin cơ chế.
Mô hình đa cực, đa trung tâm: sức mạnh nằm ở kết nối
Quy hoạch TPHCM đang dịch chuyển rõ rệt sang mô hình siêu đô thị đa cực, đa trung tâm, với ít nhất ba cực kinh tế chủ đạo: tài chính – dịch vụ, công nghiệp công nghệ cao và cảng biển – logistics. Vấn đề không phải “có nhiều trung tâm” cho đẹp bản vẽ, mà là tổ chức vai trò riêng cho từng khu vực và kết nối chúng bằng hạ tầng hiện đại TPHCM để tạo sức mạnh tổng hợp. Theo kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn, yêu cầu trước hết của một siêu đô thị quy mô lớn là hệ thống hạ tầng giao thông đa phương thức, có khả năng kết nối hiệu quả giữa các cực phát triển và các trung tâm đô thị. Nếu mỗi khu vực tự phát triển, cạnh tranh nguồn lực và chạy theo mô hình giống nhau, TPHCM có thể rộng gấp ba sau sáp nhập nhưng chưa chắc mạnh hơn về cấu trúc, thậm chí rơi vào tình trạng phát triển rời rạc, người dân vẫn phải di chuyển hàng chục km mỗi ngày để tiếp cận việc làm, giáo dục, y tế ở khu lõi.
Hạ tầng đi trước và phát triển đô thị bền vững lấy con người làm trung tâm
Quy hoạch TPHCM kiểu mới đặt một nguyên tắc mà trước đây thường bị xem nhẹ: hạ tầng phải đi trước hoặc ít nhất song hành với phát triển đô thị. Metro, đường sắt liên vùng, kết nối sân bay – cảng biển, trung tâm logistics, đô thị sân bay, khu thương mại tự do và trung tâm tài chính quốc tế được khuyến nghị là những công trình ưu tiên, vì tạo hiệu ứng lan tỏa lớn trong giai đoạn đầu của siêu đô thị đa cực. Nghị quyết của Chính phủ về dự án kéo dài tuyến Metro Bến Thành – Suối Tiên đến Trung tâm hành chính Đồng Nai và Cảng hàng không quốc tế Long Thành cho thấy tư duy “hạ tầng liên vùng là xương sống của siêu đô thị”. Đồng thời, phát triển đô thị bền vững trở thành tiêu chuẩn bắt buộc: bảo vệ môi trường, di sản, cảnh quan và bản sắc; tăng diện tích cây xanh từ mức chỉ khoảng 0,55 m²/người hiện nay; tổ chức đồng bộ không gian ở, làm việc và các tiện ích xã hội, thay vì xây khu đô thị thiếu trường học, bệnh viện, công viên và giao thông kết nối.
Cạnh tranh bằng chất lượng sống và đổi mới sáng tạo, không chỉ bằng GDP
Điểm đáng chú ý nhất trong quy hoạch TPHCM là dịch chuyển trọng tâm từ diện tích và giá đất sang con người, đổi mới sáng tạo và công nghệ. Trong 10 định hướng lớn, Thành phố xác định lấy khoa học công nghệ và kinh tế số làm đà tăng trưởng, lấy chất lượng sống của người dân làm thước đo phát triển. Một siêu đô thị được thiết kế để chuyên gia quốc tế chọn đến làm việc không chỉ vì mức lương, mà vì hệ thống giáo dục cho con cái, dịch vụ y tế, môi trường sống, giao thông, an toàn, không gian văn hóa và cơ hội nghề nghiệp. Mục tiêu cuối cùng là bảo đảm người dân ở trung tâm lẫn ngoại vi được tiếp cận công bằng với giao thông, y tế, giáo dục, công viên và các dịch vụ đô thị, không bị biến thành “vùng hi sinh” cho tăng trưởng. Tầm nhìn 100 năm, theo Ngô Viết Nam Sơn, không phải để dự báo chính xác cuộc sống tương lai, mà để bảo vệ những giá trị không thể thay thế, dành đủ không gian, tài nguyên và cơ hội cho các thế hệ tiếp tục phát triển.
