Từ quy hoạch tầm nhìn 100 năm đến khung chiến lược cho siêu đô thị đa cực
Quy hoạch tầm nhìn 100 năm của TPHCM là đồ án tổ chức lại toàn bộ không gian phát triển, chuyển Thành phố từ mô hình đơn cực quá tải sang siêu đô thị đa cực, đa trung tâm gắn với hệ thống giao thông công cộng đồng bộ, nhằm nâng sức cạnh tranh quốc tế, thích ứng khí hậu và nâng cao chất lượng sống cư dân trong dài hạn. Không phải một bản kế hoạch kỹ thuật, quy hoạch tầm nhìn 100 năm là lựa chọn chiến lược quyết định xem TPHCM sẽ tiếp tục bị kìm hãm bởi hạ tầng lạc hậu, đô thị lan tỏa vô tổ chức, hay bước lên đẳng cấp siêu đô thị đa cực gắn kết chặt với vùng và chuỗi giá trị toàn cầu. Sáng 9/9, Ban Đô thị HĐND TPHCM đã khảo sát công tác lập quy hoạch tổng thể giai đoạn 2025-2050, tầm nhìn 100 năm với sự tham dự của Chủ tịch HĐND Võ Văn Minh. Hai ngày sau, UBND Thành phố tổ chức hội nghị tham vấn với hiệp hội nghề nghiệp, nhà đầu tư chiến lược và chuyên gia để bàn sâu về cấu trúc đa cực, phân bổ dân cư và hạ tầng siêu đô thị mới. Việc chuẩn bị dày đặc các phiên làm việc cho thấy Thành phố nhận thức rõ đây là bản quy hoạch mang tính “tái sáng lập” TPHCM chứ không chỉ là điều chỉnh ranh giới hành chính.
Đa cực, đa trung tâm: Tái cấu trúc không gian để thoát kẹt hạ tầng
Cốt lõi của quy hoạch tầm nhìn 100 năm là định hình TPHCM như một siêu đô thị đa cực, đa trung tâm thay vì tiếp tục dồn mọi thứ vào khu lõi cũ. Dự thảo đang nghiên cứu không gian phát triển theo mô hình một siêu đô thị quốc tế, gồm 5 cực động lực, 5 hệ liên kết chiến lược, 5 trung tâm vệ tinh và 10 vùng quản trị. Đây là bước chuyển từ quản lý đô thị theo địa giới sang quản trị theo không gian chức năng, liên kết vùng và phân bổ lại dân cư, việc làm, công nghiệp, dịch vụ và đầu tư hạ tầng để ngăn đô thị hóa lan tỏa thiếu kiểm soát. Các cực tăng trưởng được đề xuất trải từ lõi trung tâm tài chính quốc tế, cực đổi mới sáng tạo phía Đông, cực đô thị – y tế – giáo dục phía Tây, cực công nghiệp – logistics phía Bắc đến cực cảng biển – thương mại tự do phía Nam gắn với kinh tế biển. Trong bối cảnh kết cấu hạ tầng chưa theo kịp tốc độ đô thị hóa, kết nối vùng còn chậm và chuỗi giá trị sản xuất – logistics – tài chính – nghiên cứu – thị trường còn phân tán, cách tiếp cận đa cực là lựa chọn hợp lý. Nó không chỉ chia sẻ áp lực với khu lõi mà còn cho phép TPHCM sử dụng có chọn lọc những không gian có lợi thế cạnh tranh khu vực thay vì mở rộng dàn trải.
Hệ thống giao thông công cộng và TOD: Xương sống của siêu đô thị cạnh tranh
Nếu đa cực là bộ khung không gian, thì hệ thống giao thông công cộng chính là xương sống vận hành siêu đô thị. Đồ án quy hoạch xác định rất rõ: hệ thống đường sắt, metro, mô hình phát triển hướng giao thông TOD gắn với logistics đa phương thức sẽ là trục xương sống kết nối đồng bộ các khu vực, cảng biển và sân bay. Hạ tầng giao thông được định hướng theo mô hình đa tầng, lấy metro, đường sắt vùng, BRT, xe buýt điện và đường thủy đô thị làm khung chính. Quan điểm ở đây mang tính “cách mạng”: thay vì để giao thông chạy theo đô thị, TPHCM muốn tổ chức phát triển đô thị quanh các nhà ga – chính là mô hình phát triển hướng giao thông TOD. TOD được thiết kế quanh nhà ga và đầu mối giao thông, kết nối trực tiếp nhà ở, việc làm, thương mại – dịch vụ và không gian công cộng. Nói thẳng, nếu hệ thống giao thông công cộng không trở thành lựa chọn chính, mọi tham vọng siêu đô thị sẽ bị kéo ngược bởi tắc đường, ô nhiễm và chi phí logistics cao. Việc coi metro, đường sắt và TOD là xương sống là quyết định đúng nhưng sẽ đòi hỏi kỷ luật đầu tư hạ tầng chưa từng có của TPHCM.
Quy hoạch hạ tầng cho 20-25 triệu dân và bảo vệ hệ sinh thái
Một điểm đáng chú ý là các chuyên gia không chấp nhận giả định dân số “an toàn” cho siêu đô thị. TS.KTS Ngô Trung Hải đề xuất Thành phố phải rà soát lại phương án phân bổ dân số, với quy mô có thể không chỉ dừng ở 20 triệu mà lên tới 25 triệu người, gắn chặt với năng lực hạ tầng từng khu vực thay vì áp một ngưỡng chung cho toàn Thành phố. Lập quy hoạch cho 25 triệu dân không chỉ là bài toán thêm nhà, thêm đường; đó là câu hỏi TPHCM có đủ khả năng chống chịu, đủ không gian sinh thái để tồn tại bền vững. Vì vậy, việc mở rộng không gian phát triển phải đi cùng bảo vệ hệ sinh thái sông, rừng ngập mặn và biển. Không thể nói đến siêu đô thị nếu Cần Giờ mất rừng ngập mặn, các hành lang sông bị bê tông hóa. Chiến lược tăng trưởng mới được định hướng dựa trên trung tâm tài chính quốc tế, công nghệ cao, kinh tế số, kinh tế biển và các trung tâm đổi mới sáng tạo. Cách lựa chọn này hợp lý: tăng sức cạnh tranh khu vực châu Á – Thái Bình Dương thông qua ngành giá trị cao, đồng thời tránh lặp lại mô hình công nghiệp nặng gây tổn hại môi trường.
Từ khung quy hoạch đến sức cạnh tranh toàn cầu: Điều gì quyết định thành bại?
Quy hoạch tầm nhìn 100 năm đặt ra mục tiêu rõ ràng: TPHCM trở thành đô thị toàn cầu, thông minh, hiện đại, tăng trưởng xanh, bền vững, chất lượng sống cao và thích ứng tốt với biến đổi khí hậu. Trưởng Ban Đô thị HĐND Thành phố đã yêu cầu đơn vị tư vấn làm rõ hơn tính khả thi của cấu trúc không gian, hạ tầng chiến lược, nguồn lực, phân kỳ đầu tư và cơ chế tổ chức thực hiện. Song, khung giấy sẽ vô nghĩa nếu không biến thành “khung chiến lược phát triển đô thị” thực sự dẫn dắt tăng trưởng, kiểm soát đô thị hóa dài hạn và chú trọng chất lượng sống người dân là trung tâm. Giai đoạn 2026-2030, dự thảo đặt mục tiêu bổ sung khoảng 199.400 căn nhà ở xã hội tại các khu vực tập trung việc làm như Thủ Đức – Dĩ An – Thuận An; Thủ Dầu Một – Bến Cát – Tân Uyên – Bàu Bàng; Nhà Bè – Hiệp Phước và Phú Mỹ – Cái Mép – Thị Vải – Long Sơn. Đây là thử nghiệm đầu tiên cho cách tiếp cận phát triển theo cực và hệ liên kết. Cuối cùng, sức cạnh tranh toàn cầu của TPHCM sẽ không đến từ khẩu hiệu “siêu đô thị đa cực” mà từ việc Thành phố có dám ưu tiên hạ tầng giao thông công cộng, quản trị theo không gian chức năng và bảo vệ hệ sinh thái như những giới hạn đỏ trong mọi quyết định đầu tư.
