Giáo dục tài chính trường học: hạ tầng mềm cho một xã hội biết dùng tiền
Giáo dục tài chính trường học là quá trình trang bị cho học sinh từ tiểu học đến trung học những kỹ năng kiến thức tài chính thực tiễn, giúp các em hiểu tiền là gì, biết lập kế hoạch chi tiêu, tiết kiệm và sử dụng các dịch vụ tài chính, từ đó đưa ra quyết định tiền bạc có trách nhiệm trong suốt cuộc đời mình. Quyết định 1413/QĐ-TTg đã phê duyệt Đề án phổ cập kiến thức tài chính cho người dân và nêu rõ nhiệm vụ đưa giáo dục tài chính chính thức vào hệ thống nhà trường từ năm 2027. Đây không phải một “môn học thời thượng” mà là hạ tầng mềm cho một thị trường tài chính trưởng thành, nơi nhà đầu tư trong nước đủ hiểu biết để tham gia dài hạn thay vì chạy theo đám đông hay đầu cơ ngắn hạn. Nếu bỏ lỡ giai đoạn học đường, chúng ta sẽ tiếp tục chứng kiến dòng tiền nhàn rỗi chảy vào các kênh rủi ro và thiếu minh bạch thay vì thị trường vốn chính thống.
Vì sao giáo dục tài chính gắn chặt với chiến lược phát triển quốc gia?
Điểm đáng chú ý của chương trình tài chính 2027 là nó không đứng một mình, mà nằm trong chuỗi mục tiêu lớn về đổi mới mô hình phát triển và hiện đại hóa thị trường vốn. Năm học 2025-2026 được đánh giá là năm đầu thực hiện Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng và các nghị quyết đột phá, trong đó có Nghị quyết số 71 về phát triển giáo dục và đào tạo. Cùng lúc, Đề án phổ cập kiến thức tài chính đặt ra những chỉ tiêu rất cụ thể: vốn hóa thị trường chứng khoán đạt 120% GDP vào năm 2045, tài sản nhà đầu tư nước ngoài khoảng 15% GDP, tổng tài sản ròng các quỹ đầu tư chứng khoán đạt 5% GDP vào năm 2030. Một thị trường như vậy không thể được xây dựng chỉ bằng chính sách và hạ tầng giao dịch; nó cần một tầng nhà đầu tư là những công dân đã được rèn kỹ năng quản lý tiền bạc ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Nói cách khác, giáo dục tài chính học đường là khoản đầu tư dài hạn nhất nhưng lại quyết định nhất cho toàn bộ hệ mục tiêu về thị trường vốn, tài chính toàn diện và chất lượng nguồn nhân lực.
Học sinh sẽ học những kỹ năng quản lý tiền bạc nào ở từng cấp học?
Nếu làm đúng, giáo dục tài chính trường học phải trả lời thẳng câu hỏi: quản lý tiền bạc học sinh là gì trong đời sống hàng ngày? Theo khuyến nghị dựa trên khung OECD, năng lực tài chính gồm bốn trụ cột: tiền và các giao dịch; lập kế hoạch và quản lý tài chính cá nhân; rủi ro và lợi ích; hiểu biết về bối cảnh tài chính rộng hơn. Các chuyên gia đề xuất lộ trình ba cấp: tiểu học tập trung nhận biết tiền, phân biệt “cần” và “muốn”, hình thành thói quen tiết kiệm và chia sẻ; THCS bổ sung kỹ năng lập ngân sách, hiểu nguồn thu nhập, tiêu dùng thông minh, tài khoản ngân hàng và lãi suất; THPT đi sâu vào tín dụng, nợ, bảo hiểm, đầu tư, thuế, hợp đồng tài chính và nhận diện lừa đảo tài chính số. Quan trọng hơn, chương trình không dừng ở lớp kiến thức, mà phải tạo được kỹ năng (biết lập ngân sách, đọc hợp đồng vay, tính chi phí thực của khoản nợ) và thái độ – hành vi (biết đặt câu hỏi trước lời mời đầu tư hấp dẫn bất thường, hình thành thói quen chi tiêu có kế hoạch).
Thách thức: từ nội dung rời rạc đến năng lực tài chính thực chất
Thực tế, giáo dục tài chính đã được tích hợp vào 6 môn học trong chương trình phổ thông 2018, riêng môn Toán triển khai từ lớp 2 đến lớp 12. Nhưng điểm dân trí tài chính của Việt Nam năm 2023 chỉ đạt 12/21, thấp hơn mức trung bình 13,5/21 của 39 quốc gia khảo sát, và dữ liệu PISA 2022 cho thấy hơn 18% học sinh 15 tuổi chưa đạt năng lực tài chính cơ bản. Điều đó cho thấy khoảng cách giữa nội dung trên giấy và năng lực thực tế vẫn còn lớn: bài học thường rời rạc, thiên về lý thuyết, thiếu trải nghiệm thực hành. Ba khoảng trống rõ nhất là: hiểu biết về lãi suất kép và chi phí thực của khoản vay; kỹ năng lập ngân sách và phân biệt nhu cầu – mong muốn; khả năng nhận diện rủi ro của tín dụng phi chính thức và mô hình đầu tư có dấu hiệu lừa đảo. Trong bối cảnh bùng nổ sản phẩm tài chính số như vay qua ứng dụng, thanh toán trả sau, nếu học sinh không được chuẩn bị, các em dễ trở thành nạn nhân ngay khi bước vào tuổi trưởng thành.
Hệ thống giáo dục đang chuyển mình: cơ hội để tài chính bước vào lớp học
Điểm thuận lợi cho chương trình tài chính 2027 là ngành giáo dục đang trong giai đoạn chuyển đổi mạnh mẽ. Hội nghị tổng kết năm học 2025-2026 và triển khai nhiệm vụ 2026-2027 kết nối trực tuyến 34 tỉnh, thành, thống nhất khẩu hiệu “Đổi mới tư duy – Chuyển đổi mạnh mẽ – Kết quả thực chất”. Tại TP.HCM, nơi có gần 2,6 triệu học sinh, thành phố đã hoàn thành việc tổ chức lại trường lớp, đưa vào sử dụng hơn 1.000 phòng học mới, miễn học phí, miễn sách giáo khoa, tăng cường chăm sóc sức khỏe học đường và đội ngũ giáo viên. Đồng thời, một hệ sinh thái số đã hình thành với tuyển sinh trực tuyến, học bạ số, bản đồ giáo dục số, kho học liệu điện tử, phục vụ hơn 99% cán bộ, giáo viên, học sinh. Đây là nền tảng lý tưởng để tích hợp giáo dục tài chính: từ bài tập lập ngân sách cá nhân trên nền tảng số cho tới mô phỏng quyết định đầu tư, trò chơi hóa các tình huống vay – trả nợ. Nếu tận dụng tốt, chúng ta có thể giảm gánh nặng cho giáo viên, mở rộng tiếp cận cho mọi học sinh và đảm bảo tính công bằng trong cơ hội được học cách dùng tiền một cách an toàn.
