Đậu tương Mỹ – Trung Quốc: từ mặt hàng nông sản thành công cụ quyền lực mềm
Đậu tương Mỹ Trung Quốc không còn chỉ là một dòng hàng trong thống kê xuất khẩu đậu tương, mà đã trở thành công cụ quyền lực mềm, phản chiếu mức độ căng thẳng thương mại và được hai phía sử dụng như một “nút điều chỉnh” quan hệ song phương, đặc biệt trong các thời điểm nhạy cảm trước hội nghị thượng đỉnh và bầu cử. Trước thềm cuộc gặp giữa Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Washington, Bắc Kinh đã nhanh chóng nối lại và đẩy mạnh mua đậu tương Mỹ. Động thái này diễn ra trong giai đoạn nước rút trước bầu cử Quốc hội giữa nhiệm kỳ tại Mỹ, khi Trung Quốc gia tăng hoạt động thu mua đậu tương như một tín hiệu nhượng bộ có chọn lọc. Đậu tương, nhờ tính “ít nhạy cảm” hơn công nghệ, đang được đẩy lên thành cầu nối mới của ngoại giao nông sản giữa hai siêu cường.
Khi số tấn đậu tương trở thành phong vũ biểu thương mại Mỹ - Trung
Nếu muốn đo nhanh sức khỏe thương mại Mỹ Trung, hãy nhìn vào dòng chảy đậu tương. Khi chiến tranh thương mại leo thang, Trung Quốc dừng hoàn toàn mua đậu tương Mỹ trong hai tháng đầu vụ thu hoạch kể từ tháng 9, khiến lượng nhập khẩu giai đoạn từ tháng 9 đến tháng 12 bằng không. Một năm sau, bức tranh đảo chiều: tính đến đầu tháng 9, Trung Quốc đã mua khoảng 15,7 triệu tấn đậu tương Mỹ và gần đây mỗi tuần mua ít nhất 1 triệu tấn, trong khi đến tháng 9 một năm gần đây đã có khoảng 16 triệu tấn được ký hợp đồng, tương đương hơn 60% mục tiêu hằng năm 25 triệu tấn. Đây không phải diễn biến thuần túy thị trường, mà là tín hiệu chính trị rõ ràng: giảm mua để gây sức ép, rồi tăng mua để hạ nhiệt căng thẳng thương mại và tạo không khí tích cực trước các cuộc gặp cấp cao.
Ngoại giao nông sản: đậu tương như một lá bài thương lượng mềm
Điều đáng chú ý là đậu tương được chọn vì nó “ít nhạy cảm” hơn so với công nghệ, nên dễ được hai bên dùng làm lĩnh vực đạt kết quả cụ thể, mang tính biểu tượng để công bố sau hội nghị thượng đỉnh. Một trích dẫn đáng nhớ từ giới nghiên cứu là: nông nghiệp là một trong những lĩnh vực rõ ràng nhất để hai nước đạt được kết quả thương mại hữu hình thông qua các cam kết mua bán nông sản. Thực tế, việc Trung Quốc gia tăng thu mua đậu tương được nhìn nhận như một đòn bẩy nhằm ngăn chặn các động thái cứng rắn tiếp theo từ phía Tổng thống Donald Trump. Thay vì nhượng bộ trên các hồ sơ nhạy cảm như công nghệ hay an ninh, Bắc Kinh dùng ngoại giao nông sản để phát tín hiệu thiện chí, mua thêm đậu tương Mỹ để đổi lấy khoảng lặng trong căng thẳng thương mại và không gian đàm phán dễ chịu hơn.
Nông dân Mỹ: hưởng lợi nhưng vẫn “lạc quan thận trọng”
Đằng sau các con số về xuất khẩu đậu tương là tâm trạng rất thực tế của người trồng đậu tương tại các bang nông nghiệp Mỹ. Khi Trung Quốc chiếm một nửa kim ngạch xuất khẩu đậu tương của Mỹ năm 2024, rồi bất ngờ giảm tỷ trọng xuống dưới 20% vào năm sau vì các biện pháp hạn chế, nông dân Mỹ chịu thiệt hại rõ rệt. Đến khi Trung Quốc quay lại mua với khối lượng lớn, triển vọng tiêu thụ nông sản của các bang sản xuất đậu tương được cải thiện đáng kể. Tuy vậy, họ vẫn “lạc quan một cách thận trọng” vì chi phí phân bón, dầu diesel, đất đai và nhân công tăng, trong khi kinh nghiệm bị “vắt kiệt” bởi căng thẳng thương mại khiến họ hiểu rằng đậu tương có thể lại bị biến thành vũ khí bất cứ lúc nào. Với người nông dân, ngoại giao nông sản đồng nghĩa với mùa vụ bấp bênh, phụ thuộc bàn cờ địa chính trị.
Từ vũ khí thương mại đến cầu nối ngoại giao dài hạn
Điểm quan trọng nhất của câu chuyện đậu tương Mỹ Trung Quốc là sự chuyển hóa vai trò: từ vũ khí trả đũa trong căng thẳng thương mại sang thành cầu nối ngoại giao nông sản phục vụ lợi ích đôi bên. Với tốc độ mua hiện tại, Bắc Kinh đang đi đúng hướng để thực hiện cam kết nhập ít nhất 25 triệu tấn đậu tương Mỹ mỗi năm đến năm 2028. Các hợp đồng hiện nay chủ yếu phục vụ giai đoạn từ tháng 9/2026 đến tháng 8/2027, cho thấy hai bên đang cố định một kênh phụ thuộc lẫn nhau về lương thực trong trung hạn, thay vì các thương vụ ngắn hạn bốc đồng. Đậu tương vì thế trở thành minh chứng thuyết phục cho cách một mặt hàng nông sản có thể được nâng tầm thành công cụ quyền lực mềm: giảm mua để gây sức ép, tăng mua để “bôi trơn” đàm phán, nhưng về lâu dài vẫn giữ vai trò chiếc neo lợi ích chung giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới.
