Ẩm thực trên màn ảnh: từ món ăn đến quyền lực mềm văn hóa
Ẩm thực trên màn ảnh là quá trình biến món ăn từ nhu cầu sinh tồn thành chất liệu kể chuyện văn hóa, nơi hình ảnh, âm thanh, nhịp điệu và cảm xúc của việc ăn uống được dùng để truyền tải bản sắc, ký ức cộng đồng và sức hấp dẫn của một vùng đất đối với khán giả trong và ngoài nước. Đây không còn là xu hướng phụ, mà là một dạng “quyền lực mềm” mới: thay vì nói về mình bằng khẩu hiệu, mỗi quốc gia để món ăn lên tiếng. Điện ảnh, truyền hình và video số tạo không gian để ẩm thực được “nhìn thấy”, “nghe thấy” và lan truyền đến công chúng, biến bữa ăn thành câu chuyện về lịch sử, phong tục, lối sống. Theo tham luận của PGS.TS. Đỗ Lệnh Hùng Tú tại một hội thảo về văn hóa ẩm thực và du lịch, chiến lược hiệu quả phải kết hợp ba tầng: phim, truyền hình/OTT và video ngắn. Câu hỏi không còn là “món này ngon không?”, mà là “món này kể câu chuyện gì và dẫn ta đi đâu?”.
Khi video ẩm thực viral dẫn lối cho du lịch ẩm thực văn hóa
Nếu phim tạo ra câu chuyện, truyền hình mở rộng câu chuyện, thì video ẩm thực viral chính là tầng khiến câu chuyện bùng nổ và đi vào đời sống. Video ngắn có khả năng tách một khoảnh khắc hấp dẫn – tiếng xèo của chảo, làn khói bốc lên từ tô phở, nụ cười của người bán hàng – thành nội dung lan truyền, khơi gợi tò mò và thôi thúc người xem xách ba lô lên đường. Nhu cầu du lịch hiện nay không chỉ dừng ở tham quan, nghỉ dưỡng mà ngày càng gắn với trải nghiệm văn hóa, khám phá phong tục, đặc sản và đời sống địa phương. Ẩm thực trở thành điểm chạm trực tiếp, gần gũi và giàu cảm xúc giữa du khách với điểm đến, mở đường cho du lịch ẩm thực văn hóa. Kinh nghiệm từ một số quốc gia cho thấy, nếu biết kể chuyện văn hóa qua ăn uống, người ta không chỉ “bán món ăn”, mà bán cả ký ức, không khí và cảm giác thuộc về một nơi.
Phong Vị Kỳ Du: bản đồ ký ức hương vị ba miền giữa lòng Hà Nội
Điều thú vị là xu hướng kể chuyện bằng ẩm thực không chỉ xuất hiện trên phim trường, mà còn được người trẻ chủ động thử nghiệm trong đời sống. Nhận thức rằng thực khách thường bỏ qua lớp văn hóa phía sau món ăn, một nhóm sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền đã khởi xướng dự án Phong Vị Kỳ Du với thông điệp “Du qua vị Việt, chạm miền thương”. Thay vì giới thiệu món ăn đơn lẻ, họ xây dựng website phongvikydu.com như không gian tổng hợp thông tin về ẩm thực ba miền tại Hà Nội, tích hợp bản đồ, Google Maps và địa chỉ cụ thể để người dùng có thể biến câu chuyện trên màn hình thành hành trình thực tế. Chuyên mục “Bản đồ Vị Việt” giúp người đọc khám phá đặc trưng ẩm thực Bắc – Trung – Nam, còn series “Thực Vị Ký” đào sâu câu chuyện đằng sau từng món ăn. Với người trẻ xa quê, đây không chỉ là gợi ý quán xá, mà là cơ hội tìm lại những hương vị thân quen và ký ức gia đình qua mỗi lần đặt món.
Từ Muôn vị nhân gian đến Dae Jang Geum: bài học kể chuyện văn hóa qua ăn uống
Muốn ẩm thực trên màn ảnh trở thành quyền lực mềm, bài học quốc tế rất rõ: món ăn phải được đặt trong câu chuyện, không phải trong quảng cáo. Bộ phim Muôn vị nhân gian của đạo diễn gốc Việt Trần Anh Hùng, với sự cố vấn của đầu bếp Pierre Gagnaire, được ví như một “bữa tiệc điện ảnh” về ẩm thực, nơi quá trình nấu nướng được đặc tả như ngôn ngữ cảm xúc, gắn với tình yêu, tình tri kỷ và niềm vui sống. Ở Hàn Quốc, Nàng Dae Jang Geum tập trung vào văn hóa ẩm thực cung đình, với kim chi và nhiều món ăn đặc trưng, và đã được xuất khẩu đến hơn 50 nước trên thế giới. Món ăn xuất hiện trong số phận nhân vật, các mối quan hệ, nên khán giả tiếp nhận ẩm thực như một phần đời sống, không phải sản phẩm cần “PR”. Nhật Bản đi xa hơn khi xây dựng cả thế giới văn hóa quanh Washoku, gắn món ăn với mùa, lễ hội, nông sản và cộng đồng. Điểm chung: kể chuyện văn hóa qua ăn uống luôn bắt đầu từ con người, không từ menu.
Xây hệ sinh thái ẩm thực ba miền: từ nội dung đến trải nghiệm
Việt Nam có nguồn tài nguyên ẩm thực phong phú, đa dạng theo vùng miền, gắn với lịch sử, phong tục và đời sống xã hội – một mỏ chất liệu khổng lồ cho ẩm thực trên màn ảnh và cho du lịch ẩm thực văn hóa. Nhưng nếu chỉ dừng ở vài bộ phim hoặc vài video ẩm thực viral, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội biến ẩm thực ba miền thành quyền lực mềm quốc gia. Tài liệu chuyên môn đã đề xuất xây dựng một hệ sinh thái thống nhất giữa điện ảnh, truyền hình, video ngắn và du lịch, với chuỗi: phim → truyền thông → điểm đến → du lịch → nhà hàng → nông sản → làng nghề → sản phẩm văn hóa → thương hiệu. Mục tiêu là ứng dụng công nghệ số để bảo tồn, tôn vinh và nâng tầm văn hóa ẩm thực thành tài nguyên chiến lược. Các dự án như Phong Vị Kỳ Du cho thấy một hướng đi: rút ngắn khoảng cách giữa việc tìm hiểu văn hóa ẩm thực trên môi trường số và trải nghiệm thực tế tại quán ăn, biến mỗi lần đi ăn thành một hành trình học và nhớ về vùng đất, con người. Nếu không làm điều đó ngay, chúng ta sẽ để người khác kể câu chuyện về món ăn của mình.
