Năng lượng nguyên tử Việt Nam: lựa chọn chiến lược gắn với cam kết hòa bình
Năng lượng nguyên tử Việt Nam là định hướng phát triển và ứng dụng công nghệ hạt nhân vì mục đích hòa bình, phục vụ phát triển kinh tế – xã hội, bảo đảm an ninh năng lượng và phát triển bền vững, đồng thời đặt an toàn, an ninh và không phổ biến vũ khí hạt nhân lên hàng đầu. Đây không phải khẩu hiệu ngoại giao mà là một lựa chọn chính trị – kỹ thuật mang tính chiến lược, được Việt Nam nhắc lại rõ ràng tại Khóa họp lần thứ 70 Đại hội đồng IAEA ở Vienna, nơi đoàn đại biểu do Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định dẫn đầu đã tham dự và phát biểu. Việt Nam khẳng định sẽ phát triển năng lượng nguyên tử trên nền tảng tuân thủ nghiêm các chuẩn mực quốc tế, coi đây là trụ cột dài hạn trong bức tranh chuyển dịch năng lượng, chứ không phải “cuộc thử nghiệm” mang tính thời vụ.
Đại hội đồng IAEA: nơi Việt Nam đặt vấn đề điện hạt nhân an toàn
Khóa họp lần thứ 70 Đại hội đồng IAEA là diễn đàn nơi các quốc gia thành viên xem xét hoạt động của Cơ quan và thảo luận việc sử dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình, an toàn, an ninh, thanh sát và không phổ biến vũ khí hạt nhân, cùng các ứng dụng khoa học – công nghệ hạt nhân. Trong phiên toàn thể, Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân Nguyễn Hoàng Linh đại diện đoàn Việt Nam khẳng định chủ trương phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình và nhấn mạnh mọi chương trình, dự án hạt nhân phải triển khai có trách nhiệm, minh bạch, đặt an toàn, an ninh và không phổ biến vũ khí hạt nhân lên hàng đầu. Nói cách khác, điện hạt nhân an toàn không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà là “giấy phép xã hội” bắt buộc nếu Việt Nam muốn duy trì lòng tin của người dân và cộng đồng quốc tế.
Chiến lược đến 2050 và vai trò then chốt của hợp tác quốc tế năng lượng
Việt Nam đang triển khai Chiến lược phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050; trong đó bao gồm chuẩn bị các điều kiện cần thiết cho các dự án điện hạt nhân Ninh Thuận và Trung tâm Khoa học và Công nghệ hạt nhân với lò phản ứng nghiên cứu mới. Đây là cách tiếp cận dài hơi: xây hạ tầng khoa học – công nghệ song hành với hạ tầng điện hạt nhân. Bên lề Đại hội đồng IAEA, Thứ trưởng Lê Xuân Định và đoàn công tác đã làm việc với các Phó Tổng Giám đốc IAEA phụ trách An toàn và An ninh hạt nhân, Khoa học và Ứng dụng hạt nhân, cũng như lãnh đạo Ban Năng lượng hạt nhân, nhằm tăng cường hỗ trợ cho Việt Nam trong phát triển cơ sở hạ tầng điện hạt nhân, hoàn thiện hệ thống pháp quy, nâng cao năng lực an toàn, an ninh và nguồn nhân lực. Chuỗi hợp tác quốc tế năng lượng này cho thấy Việt Nam chọn đi cùng các chuẩn mực toàn cầu, thay vì tự mình thử – sai trong một lĩnh vực đầy rủi ro.
Dự án Ninh Thuận 2: bài kiểm tra năng lực triển khai chiến lược
Với PETROVIETNAM – đơn vị được giao làm chủ đầu tư Dự án Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 2 – các hoạt động bên lề Khóa họp lần thứ 70 Đại hội đồng IAEA mang ý nghĩa nghiệp vụ trực tiếp, khi tập đoàn có thể tiếp cận đầy đủ các tuyến hỗ trợ kỹ thuật của IAEA trong cùng một khung thời gian. Đoàn Việt Nam đã làm việc với Phó Tổng Giám đốc IAEA phụ trách Năng lượng hạt nhân Mikhail Chudakov về triển khai Kế hoạch hành động tích hợp (Integrated Work Plan – IWP) theo khuyến cáo của đánh giá tích hợp cơ sở hạ tầng hạt nhân (INIR), cơ chế giúp xác định rõ IAEA sẽ hỗ trợ nội dung gì, bằng công cụ nào và theo tiến độ nào. Khi các vướng mắc kỹ thuật, pháp quy, thanh sát hay đào tạo xuất hiện trong quá trình chuẩn bị dự án Ninh Thuận 2, việc đã có mạng lưới hợp tác trực tiếp với các bộ phận chuyên môn của IAEA sẽ rút ngắn đáng kể thời gian xử lý. Nếu dự án này được chuẩn bị bài bản, nó sẽ là minh chứng thuyết phục nhất cho khả năng hiện thực hóa chiến lược năng lượng nguyên tử Việt Nam.
Khung hợp tác rộng mở: từ Nga đến các mạng lưới an ninh hạt nhân
Không chỉ dừng ở IAEA, Việt Nam tận dụng Đại hội đồng như một “trạm trung chuyển” hợp tác quốc tế năng lượng. Thứ trưởng Lê Xuân Định và đoàn đã làm việc với Chủ tịch Cơ quan pháp quy hạt nhân Liên bang Nga Rostechnadzor và Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Năng lượng nguyên tử quốc gia Rosatom để trao đổi các bước triển khai thỏa thuận hợp tác, đồng thời mở ra cơ hội hợp tác trong công nghệ lượng tử, phản ứng nhiệt hạch và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử. Song song, đoàn Việt Nam làm việc với Văn phòng Các vấn đề pháp lý của IAEA về khả năng tham gia các công ước quốc tế về bồi thường thiệt hại hạt nhân, gặp đại diện Liên minh châu Âu, ASEANTOM, cũng như triển khai bản ghi nhớ với Viện An ninh hạt nhân thế giới (WINS) nhằm nâng cao năng lực và chia sẻ thực hành tốt về an ninh hạt nhân. Chuỗi kết nối này cho thấy Việt Nam không xem hạt nhân như một công trình đơn lẻ, mà là hệ sinh thái thể chế, công nghệ, nhân lực và văn hóa an toàn cùng phải trưởng thành.
