ICISE Gia Lai: từ “ngôi nhà gặp gỡ” đến biểu tượng khoa học lượng tử
ICISE Gia Lai là một trung tâm khoa học quốc tế đặt tại thung lũng Quy Hòa, được xây dựng như một “ngôi nhà của những cuộc gặp gỡ” giữa các nhà khoa học Việt Nam và thế giới, nơi tổ chức hội nghị, vận hành viện nghiên cứu cơ bản tư nhân, nuôi dưỡng tài năng trẻ và từng bước trở thành hạt nhân cho chiến lược phát triển khoa học lượng tử Việt Nam trên bản đồ nghiên cứu toàn cầu.
Điều quan trọng nhất ở ICISE không phải những tòa nhà bê tông, mà là một lời hứa được giữ tới cùng. Hành trình này bắt đầu từ cuộc gặp giữa GS Trần Thanh Vân và lãnh đạo địa phương, khi ông chọn Quy Nhơn không vì lợi thế sẵn có, mà vì cam kết đồng hành của tỉnh. Từ lời hứa đó, trung tâm khởi công năm 2011, đi vào hoạt động năm 2013 và nhanh chóng vượt xa ý tưởng tổ chức vài hội nghị mỗi năm.
ICISE đã tổ chức gần 250 sự kiện khoa học quốc tế, thu hút hơn 20.000 chuyên gia, nhà khoa học từ 62 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó có 19 nhà khoa học đoạt Nobel, 10 người giành Huy chương Dirac và 2 người nhận Huy chương Fields. Đây không chỉ là “thống kê ấn tượng”, mà là bằng chứng rằng một trung tâm tư nhân phi lợi nhuận ở Việt Nam có thể trở thành điểm hẹn của cộng đồng khoa học hàng đầu.
Tâm huyết của GS Trần Thanh Vân và kiến trúc thể chế cho một trung tâm khoa học quốc tế
Nếu ICISE là một “thung lũng khoa học”, thì GS Trần Thanh Vân chính là người phu lát những viên gạch đầu tiên. Từ trăn trở về việc nhiều nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài thiếu môi trường trở về, ông cùng cộng sự sáng lập Viện Nghiên cứu Khoa học và Giáo dục liên ngành (IFIRSE) trực thuộc ICISE, một mô hình viện nghiên cứu cơ bản tư nhân theo chuẩn quốc tế, hướng tới trở thành viện trọng điểm vật lý.
Chính tại IFIRSE, các nhóm nghiên cứu như Vật lý Neutrino, Vật lý Lượng tử, Thiên văn – Vũ trụ học, Vật lý Sinh học được gây dựng bởi những nhà khoa học trẻ từng có trải nghiệm quốc tế, như TS Cao Văn Sơn hay TS Nguyễn Xuân Dũng. Sự lựa chọn “quay về Quy Nhơn” của họ là lời phản biện mạnh mẽ trước quan điểm cho rằng Việt Nam không thể tạo ra môi trường nghiên cứu cơ bản cạnh tranh.
Tuy nhiên, không có tham vọng nào đứng vững nếu thể chế trói tay. Buổi làm việc giữa các bộ, ngành với ICISE được tổ chức nhằm rà soát toàn diện cơ chế vận hành, tập trung giải quyết các vướng mắc pháp lý và tài chính, để trung tâm tiếp tục là điểm hẹn khoa học uy tín trên bản đồ nghiên cứu quốc tế. Các bên thảo luận cụ thể về cơ chế tiếp nhận, quản lý và sử dụng viện trợ không hoàn lại, vừa bảo đảm minh bạch, tuân thủ pháp luật, vừa giữ sự linh hoạt cho nghiên cứu.
Nhà nước tháo gỡ vướng mắc thể chế: vì sao đây là bước ngoặt?
Không ít người nghĩ khoa học là việc của các nhà nghiên cứu, còn Nhà nước chỉ “hỗ trợ chung”. Trường hợp ICISE cho thấy điều ngược lại: nếu thiếu những điều chỉnh thể chế cụ thể, một mô hình tư nhân phi lợi nhuận hiệu quả có thể bị bào mòn bởi thủ tục. Các lãnh đạo bộ, ngành đã nhấn mạnh nguyên tắc phối hợp chặt chẽ giữa Trung ương và địa phương để xử lý dứt điểm các vướng mắc hành chính, từ tài chính tới đất đai, tạo nền tảng vận hành ổn định.
Buổi làm việc còn dành thời gian cho kế hoạch đầu tư hệ thống phòng thí nghiệm dùng chung hiện đại tại ICISE, nhằm phục vụ các nhóm nghiên cứu liên ngành trong và ngoài nước, giải bài toán thiếu hạ tầng thực nghiệm tiêu chuẩn cao. Đây là lựa chọn mang tính chính trị khoa học: thay vì dàn trải đầu tư, Nhà nước chấp nhận “dồn lực” cho một điểm hạt nhân có khả năng kết nối mạng lưới nghiên cứu quốc tế.
Sự đồng hành của Nhà nước không chỉ giúp bảo tồn một mô hình phát triển khoa học tư nhân phi lợi nhuận hiệu quả, mà còn lan tỏa thông điệp về việc coi trọng tri thức và niềm tin vào cộng đồng khoa học trong và ngoài nước. Thành công của buổi làm việc được kỳ vọng sẽ tạo bước ngoặt, giúp Gia Lai hiện thực hóa mục tiêu trở thành trung tâm khoa học – giáo dục liên ngành của khu vực, và đưa ICISE thành bệ phóng kết nối tri thức đỉnh cao, truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ.
Năm Lượng tử Gia Lai: khi khoa học lượng tử Việt Nam bước ra khỏi phòng thí nghiệm
Từ nền tảng ICISE, Gia Lai không chọn đứng ngoài cuộc chơi công nghệ lượng tử. Tỉnh đã ban hành Kế hoạch 240/KH-UBND, phát động Năm Lượng tử Gia Lai 2026, trở thành địa phương đầu tiên triển khai chương trình cấp tỉnh về công nghệ lượng tử, cụ thể hóa tinh thần ưu tiên các công nghệ chiến lược như bán dẫn, AI, công nghệ lượng tử và an ninh mạng.
Điều đáng chú ý là chương trình này không dừng ở những khẩu hiệu khoa học. Theo đề án, sinh viên theo học tại Trường Đại học Quy Nhơn, Đại học Quang Trung, Đại học FPT trong các lĩnh vực công nghệ ưu tiên được hỗ trợ lãi suất vay; nếu làm việc tại tỉnh sẽ được hỗ trợ trả nợ theo chính sách thu hút nhân lực. Đây là cách biến khát vọng lượng tử thành chính sách chạm tới từng người học, thay vì chỉ nói về “tài năng chất lượng cao” trên giấy.
Gia Lai cũng đặt mục tiêu ưu tiên phát triển ứng dụng tính toán lượng tử gắn với lợi thế địa phương như nông nghiệp, quản lý tài nguyên, năng lượng, logistics và bảo mật dữ liệu. Việc tổ chức Hackathon Quốc tế Tính toán lượng tử đầu tiên tại Việt Nam với hơn 500 thí sinh từ hơn 30 quốc gia được xem như phép thử cho khả năng kết nối doanh nghiệp, nhà khoa học và sinh viên quanh các bài toán thực tế.
Từ điểm hẹn khoa học quốc tế đến hệ sinh thái lượng tử mở
ICISE đã được cộng đồng quốc tế đánh giá như một trung tâm khoa học quốc tế kiểu mới: không chỉ là nơi tổ chức hội nghị, mà còn là biểu tượng ngoại giao khoa học và môi trường hợp tác liên ngành, gợi nhớ các mô hình ICTP (Ý), APCTP (Hàn Quốc), Aspen (Mỹ) hay IESC (Pháp). Những hoạt động như thỏa thuận hợp tác với Liên minh Nghị viện Thế giới, hay diễn đàn “Khoa học vì hòa bình”, cho thấy khoa học ở đây gắn chặt với các vấn đề toàn cầu.
Trên nền đó, Gia Lai đang xây dựng một hệ sinh thái mở. Việc tỉnh hợp tác với Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, ICISE và kết nối các trường Đại học Quang Trung, Quy Nhơn với những nhóm nghiên cứu mạnh của IFIRSE được đánh giá là hướng đi đúng để phát triển hệ sinh thái khoa học. Song song, địa phương cam kết đầu tư hạ tầng nghiên cứu mở, tiếp tục đồng hành cùng ICISE và Viện Hàn lâm để thúc đẩy chuyển giao kết quả nghiên cứu vào thực tiễn.
Nếu muốn khoa học lượng tử Việt Nam không bị mắc kẹt ở mức “giải thưởng và bài báo”, thì mô hình ICISE Gia Lai đang phác thảo một lộ trình khác: kết hợp một trung tâm khoa học quốc tế phi lợi nhuận, sự tháo gỡ thể chế của Nhà nước, chương trình lượng tử cấp tỉnh gắn với người học và doanh nghiệp. Câu hỏi bây giờ không còn là “Việt Nam có nên đầu tư vào lượng tử không?”, mà là bao nhiêu địa phương dám làm quyết liệt như Gia Lai – và dám tin vào những người phu lát đường như GS Trần Thanh Vân.
