Giám định ADN liệt sĩ: từ lời hứa đạo lý đến kết quả gần 800 mẫu
Giám định ADN liệt sĩ là quá trình sử dụng các kỹ thuật sinh học phân tử hiện đại, trong đó có công nghệ NGS-SNP, để phân tích vật liệu di truyền từ hài cốt và đối chiếu với mẫu ADN thân nhân, nhằm xác định danh tính hài cốt một cách khoa học, có kiểm chứng và truy xuất được toàn bộ quy trình. Đây không chỉ là một kỹ thuật pháp y mà là công cụ trả lại tên tuổi, lịch sử và chỗ đứng xứng đáng cho những người đã ngã xuống. Trong Chiến dịch 500 ngày đêm, từ 15/3 đến 15/10, các đơn vị đã giám định và trả kết quả gần 800 mẫu hài cốt liệt sĩ, qua đó xác định được danh tính hàng chục liệt sĩ. Mỗi kết quả là một cuộc đoàn tụ muộn màng nhưng cần thiết, và là lời nhắc rằng khoa học chỉ có ý nghĩa khi phục vụ con người.
Chiến dịch 500 ngày đêm: khoa học chạy đua với thời gian và ký ức
Chiến dịch 500 ngày đêm không phải một phong trào ngắn hạn mà là nỗ lực chính trị – nhân văn được tổ chức bài bản để tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Trong khuôn khổ chiến dịch, gần 150 nghìn mẫu hài cốt đã được lấy, cộng với khoảng 17 nghìn mẫu từ trước, nâng tổng số mẫu cần giám định lên khoảng 167 nghìn. Con số này cho thấy quy mô khổng lồ của bài toán, đồng thời phơi bày khoảng cách giữa mong mỏi của thân nhân và năng lực xử lý hiện tại. Nghi thức chuyển mẫu hài cốt từ các tỉnh, thành phố xuống sân bay Gia Lâm ngày 11/9 không chỉ là thủ tục kỹ thuật mà là một lễ tiễn đưa lần nữa, từ chiến trường về phòng thí nghiệm, nơi danh tính sẽ được gọi đúng tên.
Công nghệ NGS-SNP: bước nhảy khoa học cho xác định danh tính hài cốt
Trong nhiều năm, giám định ADN liệt sĩ chủ yếu dựa vào ADN ty thể, vốn hữu ích nhưng hạn chế khi mẫu xương, răng đã phân hủy nặng trong điều kiện đất chua, ẩm và khí hậu nhiệt đới. Việc Viện Sinh học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ thí điểm giải trình tự gene thế hệ mới, kết hợp chương trình đào tạo công nghệ NGS-SNP, đánh dấu bước nhảy quan trọng. Ở giai đoạn 2, các chuyên gia trong nước phối hợp cùng Ủy ban Quốc tế về Người mất tích chuyển giao trọn quy trình NGS-SNP: từ xử lý mẫu xương, tách ADN mạch ngắn, chuẩn bị thư viện, giải trình tự, phân tích dữ liệu đến đánh giá quan hệ huyết thống. Đây là cách duy nhất để biến khối mẫu xương đã xuống cấp thành dữ liệu di truyền có thể đối chiếu, thay vì chấp nhận rằng thời gian đã xóa sạch mọi dấu vết.
Trung tâm giám định ADN và chương trình đào tạo vì mục đích nhân đạo
Điểm đáng quý của chương trình công nghệ NGS-SNP là nó được thiết kế ngay từ đầu cho mục tiêu nhân đạo: xác định danh tính hài cốt và trả lại người thân cho các gia đình. Chương trình được triển khai dưới sự chỉ đạo của Ban Chỉ đạo quốc gia 515 và lãnh đạo Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ, với mục tiêu giúp cán bộ các đơn vị có thể vận hành độc lập, đáp ứng yêu cầu giám định trên quy mô lớn trong tương lai. Ở giai đoạn 2 kéo dài đến 18/12, học viên được đào tạo chuyên sâu 9 quy trình kỹ thuật, đồng thời tiếp nhận quy trình Microarray-SNP để xây dựng hồ sơ SNP của thân nhân liệt sĩ, phục vụ đối chiếu với dữ liệu từ hài cốt. Việc chuẩn hóa quy trình theo tiêu chuẩn ISO/IEC 17025:2017 không phải để “làm đẹp hồ sơ” mà để mỗi kết luận giám định đều có thể kiểm chứng, bảo vệ cả gia đình liệt sĩ lẫn nhà khoa học.
Ý nghĩa với gia đình liệt sĩ và những bước tiếp theo
Giá trị lớn nhất của giám định ADN liệt sĩ không nằm ở con số mẫu đã phân tích mà ở những nén nhang được thắp đúng mộ, những chuyến đi tìm mộ không còn vô vọng. Thực tiễn cho thấy, giám định ADN là phương pháp khoa học có độ tin cậy cao, góp phần quan trọng trong việc trả lại tên cho các liệt sĩ. Mỗi kết quả là niềm an ủi lớn lao cho gia đình, đồng thời là sự ghi nhận trách nhiệm của các lực lượng tham gia. Dù còn nhiều khó khăn về chất lượng mẫu, thiếu thông tin mộ chí và khối lượng công việc khổng lồ, các cơ quan khẳng định sẽ không bỏ cuộc; mẫu và dữ liệu được lưu giữ lâu dài để tiếp tục đối chiếu khi có thêm thông tin hoặc khi công nghệ tiến bộ hơn. Trong những tháng cuối năm, các đoàn kiểm tra, dây chuyền công nghệ mới và chương trình đào tạo chuyên sâu sẽ quyết định tốc độ của chặng đường tiếp theo. Câu hỏi không còn là “có làm được không” mà là “chúng ta có dám kiên trì đến cùng hay không”.
