Giám định ADN liệt sĩ: chiếc chìa khóa mở lại tên tuổi đã mất
Giám định ADN liệt sĩ là quá trình dùng công nghệ pháp y để so sánh vật chất di truyền trong hài cốt với mẫu di truyền của thân nhân còn sống, nhằm xác định danh tính hài cốt và khôi phục lại tên tuổi cho những người đã hy sinh nhưng chưa được ghi nhận đúng. Đây là khoa học nhưng cũng là một hành động tri ân có tổ chức, được tiến hành trên quy mô nhiều tỉnh, gắn với số hóa dữ liệu nghĩa trang và xây dựng ngân hàng ADN thân nhân. Điểm cốt lõi không chỉ là “biết đó là ai”, mà là đưa các liệt sĩ trở về với gia đình sau hàng chục năm vô danh.
Điều đáng nói là công nghệ này đang thay đổi cách chúng ta ứng xử với quá khứ: từ chấp nhận những phần mộ “chưa biết tên” sang chủ động đi tìm lời giải đến cùng. Các chuyên gia không chỉ dùng ADN nhân, mà còn dùng cả ADN ty thể và ADN nhiễm sắc thể Y, tùy thuộc chất lượng mẫu hài cốt và phả hệ từng gia đình. Nhờ đó, hành trình xác định danh tính hài cốt không còn là may rủi, mà trở thành một quy trình khoa học, có cơ sở, có chiến lược.
Từ nghĩa trang đến phòng thí nghiệm: hành trình của một mẫu hài cốt
Muốn xác định danh tính hài cốt, khâu lấy mẫu di truyền trên hiện trường là bước sống còn. Tại các nghĩa trang, cán bộ pháp y phải làm sạch từng phần hài cốt, kiểm tra răng và xương rồi mới lựa chọn vị trí đủ điều kiện để lấy mẫu phục vụ giám định ADN. Họ ưu tiên răng hàm nhiều chân và xương ống chân, xương cánh tay với đoạn dài khoảng 5–7cm, bởi đây thường là nơi còn lưu giữ ADN tốt hơn. Mọi thao tác đều diễn ra trong trang phục bảo hộ, hạn chế tối đa nhiễm chéo; thậm chí quạt cũng không được bật để bụi và vật chất di truyền không phát tán sang bộ hài cốt khác.
Điểm khiến người ta phải suy nghĩ là thái độ của những người làm công tác pháp y: họ luôn nói lời xin phép trước khi mở quách, coi đây là cách tôn trọng người đã khuất và nhắc chính mình rằng đây là nhiệm vụ khoa học chứ không phải hành động tùy tiện trên cơ thể các chiến sĩ. Với họ, mỗi bộ hài cốt không chỉ là “mẫu nghiên cứu” mà là một người lính đang đợi được gọi đúng tên. Sau khi được thu thập, làm sạch và bảo quản theo quy trình, các mẫu được bàn giao cho phòng xét nghiệm để tiếp tục các bước giám định ADN.
Công nghệ pháp y: từ ADN ty thể đến NGS-SNP
Không phải mọi bộ hài cốt đều còn đủ ADN như nhau, nên lựa chọn công nghệ pháp y đúng là quyết định quan trọng. Với hài cốt đã chôn cất hàng chục năm, ADN nhân thường bị tổn thương nặng, trong khi ADN ty thể có số bản sao nhiều hơn trong mỗi tế bào, nên cơ hội thu nhận được vật liệu di truyền cao hơn và vì thế được dùng rộng rãi trong nhận dạng hài cốt lịch sử. Tuy nhiên, ADN ty thể di truyền theo dòng mẹ, chỉ có giá trị hỗ trợ và dễ trùng lặp giữa những người không có quan hệ huyết thống trực tiếp nếu cùng gốc dòng mẹ trong quá khứ.
Đây là lúc công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới kết hợp phân tích đa hình đơn nucleotide (NGS-SNP) phát huy tác dụng. NGS-SNP cho phép phân tích những đoạn ADN cực kỳ ngắn, khoảng 50–70 cặp base, rất phù hợp với mẫu hài cốt phân hủy nặng. Khác với ADN ty thể, NGS-SNP phân tích ADN trong hệ gen nhân, giúp xác định quan hệ huyết thống theo cả dòng cha và dòng mẹ tới thế hệ thứ tư, thứ năm – điều mà công nghệ cũ gần như không thể làm được. Nói cách khác, công nghệ mới đẩy giới hạn nhận dạng đi xa hơn, giảm phụ thuộc vào “may mắn” của từng bộ hài cốt.
Vì sao lại lấy mẫu em gái ruột mà không lấy con ruột?
Một trong những điểm khiến nhiều gia đình băn khoăn là tại sao khi giám định ADN liệt sĩ, chuyên gia lại ưu tiên lấy mẫu em gái ruột, cháu bên ngoại… thay vì con ruột. Lý do nằm ở cơ chế di truyền của ADN ty thể: hầu như toàn bộ ADN ty thể của mỗi người được nhận từ mẹ, cả con trai và con gái đều nhận ADN này, nhưng chỉ con gái tiếp tục truyền cho thế hệ sau. Những người thuộc cùng một dòng mẹ, dù cách nhau nhiều thế hệ, về cơ bản vẫn có thể mang cùng một dòng ADN ty thể.
Trong thực tế, các phòng xét nghiệm không chọn thân nhân chỉ dựa vào “gần gũi huyết thống”, mà dựa trên khoa học phả hệ: cần người nằm đúng trên chuỗi truyền ADN ty thể hoặc phù hợp để so sánh ADN nhân. Nhờ đó, mẫu em gái ruột, cháu ngoại… đôi khi cho kết quả đối sánh đáng tin cậy hơn chính con ruột, nhất là khi mẫu hài cốt chỉ còn đủ ADN ty thể. Các phòng xét nghiệm cũng có thể kết hợp nhiều phương pháp như ADN nhân, ADN ty thể và ADN nhiễm sắc thể Y để tăng khả năng nhận dạng và độ tin cậy của kết quả.
Tác động thực tế: hơn 3.000 phần mộ và hơn 1.200 mẫu sinh phẩm
Công nghệ giám định ADN liệt sĩ không còn là câu chuyện trong phòng thí nghiệm mà đã thành chương trình trên diện rộng. Chỉ riêng một đơn vị, Viện Khoa học hình sự đã lấy và tiếp nhận 471 mẫu hài cốt liệt sĩ tại ba nghĩa trang Vĩnh Long, Long Hồ và Bình Minh. Toàn tỉnh cũng đã lấy 107 mẫu ADN trong tổng số 2.925 phần mộ liệt sĩ thuộc kế hoạch năm 2026. Đến nay, viện này đã tiếp nhận tổng số 1.233 mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ từ các tỉnh Vĩnh Long và Cà Mau. Đây là con số cho thấy nỗ lực rất lớn trong việc số hóa, chuẩn hóa dữ liệu nghĩa trang trên nhiều địa phương.
Điều quan trọng hơn các con số là ý nghĩa nhân văn phía sau. Viện Khoa học hình sự đang chuẩn bị xây dựng hạ tầng, kho lưu trữ và tổ chức lưu trữ mẫu sinh phẩm ADN của thân nhân liệt sĩ chưa xác định được thông tin, đồng thời đề xuất đầu tư tối đa nguồn lực để đẩy nhanh tiến độ giám định ADN, bảo đảm tính chính xác, khách quan tuyệt đối, góp phần trả lại danh tính cho các Anh hùng liệt sĩ. Với các cán bộ pháp y, phía sau mỗi bộ hài cốt được đưa lên khỏi lòng đất đều là mong muốn xác định được danh tính, để những người đã hy sinh có thể trở về với gia đình sau nhiều năm xa cách.
