NGS-SNP: từ khái niệm công nghệ giám định ADN đến sứ mệnh nhân đạo
Công nghệ giám định ADN NGS-SNP là phương pháp công nghệ sinh học pháp y dùng giải trình tự thế hệ mới và phân tích đa dạng các chỉ thị SNP trên bộ gen người, nhằm đối sánh quan hệ huyết thống và xác định danh tính từ những mẫu ADN hài cốt và mẫu thân nhân được thu thập, xử lý và quản lý theo quy trình chuẩn nghiêm ngặt.Ở Việt Nam, công nghệ này đang được đặt vào một bối cảnh rất đặc biệt: tìm kiếm và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn chưa được nhận dạng sau chiến tranh. Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam vừa khai mạc Giai đoạn 2 chương trình đào tạo, tập huấn và chuyển giao công nghệ giám định ADN thế hệ mới NGS-SNP phục vụ xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Việc lựa chọn NGS-SNP không chỉ là quyết định khoa học, mà là lựa chọn đạo lý: dùng công nghệ sinh học pháp y để nối lại những mối quan hệ gia đình bị chiến tranh cắt đứt.
Đào tạo chuyên sâu: vì sao Viện Sinh học phải chuẩn hóa đến từng bước
Nếu coi công nghệ NGS-SNP là trái tim của công tác phân tích DNA hài cốt, thì đào tạo và chuẩn hóa quy trình là mạch máu nuôi sống cả hệ thống. Giai đoạn 1 của chương trình, khởi động ngày 25/9/2026, tập trung trang bị kiến thức nền tảng về công nghệ NGS-SNP và giám định ADN phục vụ xác định danh tính hài cốt. Đến Giai đoạn 2, diễn ra đến ngày 18/12/2026, trọng tâm chuyển sang đào tạo chuyên sâu và thực hành theo quy trình chuẩn, với mục tiêu giúp cán bộ có thể vận hành độc lập, đáp ứng yêu cầu giám định với quy mô lớn trong thời gian tới. Đây là lựa chọn mang tính chiến lược: hoặc Việt Nam làm chủ công nghệ sinh học pháp y với tiêu chuẩn quốc tế, hoặc chấp nhận để các mẫu ADN khó tiếp tục nằm im trong phòng thí nghiệm mà không mang lại kết quả định danh.
Chín quy trình kỹ thuật: xương hài cốt không chỉ là mẫu, mà là dữ liệu cuộc đời
Điểm đáng chú ý của Giai đoạn 2 là học viên được đào tạo chuyên sâu về 9 quy trình và mô-đun kỹ thuật trọng tâm trong toàn bộ chuỗi công nghệ NGS-SNP. Từ xử lý mẫu hài cốt, tách chiết ADN đoạn ngắn, chuẩn bị thư viện, giải trình tự, phân tích dữ liệu đến đánh giá và đối sánh quan hệ huyết thống, mỗi bước đều có thể quyết định việc một hồ sơ liệt sĩ được trả lại tên hay tiếp tục vô danh. Với mẫu của thân nhân liệt sĩ, chương trình chuyển giao quy trình Microarray-SNP để xây dựng hồ sơ SNP, phục vụ đối sánh với dữ liệu ADN thu được từ hài cốt. Câu nói mang tính nguyên tắc của các nhà khoa học là lời nhắc nhở mạnh mẽ: "Trong giám định ADN, thu được dữ liệu di truyền chưa đồng nghĩa với việc có thể lập tức đưa ra kết luận định danh". Dữ liệu chỉ có giá trị khi đi qua một hệ thống kiểm soát chất lượng và quản lý mẫu có thể kiểm tra, truy xuất.
Tiêu chuẩn quốc tế và hợp tác nhân đạo: khoa học không đứng ngoài lịch sử
Chương trình đào tạo NGS-SNP được triển khai theo chỉ đạo của Ban Chỉ đạo quốc gia 515 về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, cùng lãnh đạo Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Điều này cho thấy công nghệ giám định ADN đã trở thành một trụ cột trong chính sách giải quyết hậu quả chiến tranh, chứ không chỉ là hoạt động nghiên cứu thuần túy. Các chuyên gia quốc tế từ Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP) trực tiếp giảng dạy, hỗ trợ xây dựng và chuẩn hóa quy trình phù hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam. Chương trình cũng nhận được sự ủng hộ và hỗ trợ tích cực của Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Việt Nam, trong khuôn khổ hợp tác nhân đạo nhằm giải quyết hậu quả chiến tranh, góp phần củng cố lòng tin và làm sâu sắc hơn quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện Việt Nam – Hoa Kỳ. Khi tiêu chuẩn ISO/IEC 17025:2017 được đặt làm mục tiêu thẩm định phương pháp, thông điệp rất rõ: khoa học Việt Nam không chấp nhận bất kỳ sai số nào khi liên quan đến danh tính và ký ức của những người đã ngã xuống.
Kết luận: công nghệ sinh học pháp y như chiếc cầu nối gia đình và lịch sử
Nhìn vào toàn bộ chương trình đào tạo, tập huấn và chuyển giao công nghệ NGS-SNP xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, có thể thấy một điều: công nghệ sinh học pháp y ở Việt Nam đang được xây dựng không chỉ để giải bài toán kỹ thuật, mà để trả lời câu hỏi đạo lý kéo dài nhiều thập kỷ. Việc chuẩn hóa quy trình kỹ thuật, kiểm soát chất lượng dữ liệu và quản lý mẫu, hướng tới đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế ISO/IEC 17025:2017, là cam kết rằng mỗi kết luận giám định ADN đều phải đủ vững chắc để một gia đình có thể tin vào đó như tin vào lịch sử của chính mình. Khi các cán bộ được đào tạo để vận hành độc lập, phục vụ giám định với quy mô lớn trong tương lai, chúng ta đang chứng kiến một bước chuyển: từ chỗ "chờ đợi may mắn" sang chủ động dùng công nghệ giám định ADN để mở thêm cơ hội xác định danh tính cho những liệt sĩ còn vô danh. Đó là cách khoa học góp phần khép lại những khoảng trống trong ký ức chiến tranh, bằng những kết quả giám định có thể kiểm tra, truy xuất và tin cậy.
