Mỗi mẫu ADN là một lời hẹn đoàn viên
Công nghệ giải mã ADN trong xác định danh tính liệt sĩ là việc ứng dụng các phương pháp giám định ADN và công nghệ sinh học pháp y hiện đại để phân tích mẫu sinh phẩm từ hài cốt liệt sĩ, đối chiếu với ADN thân nhân, qua đó trả lại tên tuổi, quê quán cho những người đã hy sinh nhưng còn vô danh trên các nghĩa trang. Ngày 21/8, máy bay vận tải quân sự CASA-295 đưa 7.104 mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ từ Thành phố Hồ Chí Minh ra Hà Nội, bàn giao cho Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học để đưa vào quy trình kiểm tra, phân tích và phục vụ xác định danh tính liệt sĩ. Hình ảnh những hộp đựng mẫu phủ Quốc kỳ đỏ thắm không chỉ là nghi lễ trang trọng; đó là lời nhắc rằng mỗi mẫu là một hy vọng đoàn viên sau hàng chục năm gia đình mòn mỏi chờ đợi. Vấn đề ở đây không còn là "có nên giám định" mà là "phải giám định nhanh, chính xác" để không tiếp tục kéo dài sự lặng im của lịch sử.
Khi khoa học chạm tới giới hạn – và bước ngoặt của công nghệ mới
Trong nhiều năm, giám định ADN đối với hài cốt liệt sĩ chủ yếu dựa vào ADN ty thể, khai thác thông tin di truyền theo dòng mẹ. Với hơn 4.000 mẫu hài cốt được giám định giai đoạn 2019–2021, các nhà khoa học chỉ thu được hơn 1.000 bộ dữ liệu có thể dùng đối sánh, tỷ lệ tách chiết thành công khoảng 22% và chỉ 9 trường hợp được khớp nối để trả kết quả cho gia đình. Đó không chỉ là giới hạn kỹ thuật; đó là giới hạn của niềm hy vọng. "Kết quả giám định giai đoạn trước cho thấy chúng ta đã chạm tới giới hạn của công nghệ". Thực tế khắc nghiệt của khí hậu nhiệt đới khiến ADN trong hài cốt suy thoái, nhiều mẫu phải làm lại đến cả chục lần mà vẫn thất bại. Nếu tiếp tục bám vào công nghệ cũ, chúng ta sẽ buộc hàng nghìn gia đình phải sống mãi với câu hỏi không lời đáp về người thân đã hy sinh.
Bước nhảy vọt của công nghệ sinh học pháp y: NGS-SNP
Để phá vỡ bế tắc, Viện Sinh học từng bước tiếp cận và làm chủ công nghệ giải trình tự thế hệ mới kết hợp phân tích đa hình đơn nucleotide (NGS-SNP). Khác với ADN ty thể chỉ phân tích một vùng trình tự giới hạn theo dòng mẹ, NGS-SNP dùng hơn 5.000 chỉ thị ADN trên hệ gen nhân. Đây là bước nhảy vọt của công nghệ sinh học pháp y: dữ liệu phong phú hơn, khả năng đối sánh rộng hơn và giảm đáng kể nguy cơ trùng lặp trong quần thể. Thử nghiệm tại nghĩa trang Trà Lĩnh cho thấy trong 58 mẫu hài cốt được xử lý, có tới 54 mẫu tách chiết thành công (khoảng 93%), và ngay lần đầu đã xác định được 5 trường hợp hài cốt liệt sĩ trong 14 gia đình tham gia đối sánh. Công nghệ giám định mới giúp tăng tỷ lệ tách chiết ADN thành công lên hơn 80% ở các thử nghiệm quy mô lớn. Những con số lạnh lùng nhưng lại mang nghĩa ấm áp: thêm hàng trăm, hàng nghìn cơ hội để các liệt sĩ có lại tên trên bia mộ.
Mở rộng khớp nối đến 4–5 thế hệ: nối lại những gia phả dang dở
Công nghệ giám định ADN không chỉ là máy móc và chỉ thị gen; nó đang thay đổi cách chúng ta đối diện với thời gian. Nhiều thân nhân liệt sĩ đã cao tuổi, thậm chí không còn người thân trực hệ để đối sánh. Nếu chỉ dựa vào ADN theo dòng mẹ, hành trình xác định danh tính liệt sĩ sẽ bị chặn lại bởi khoảng trống của thế hệ. Công nghệ giải mã ADN mới mở rộng đối sánh theo cả dòng cha và dòng mẹ, tới 4–5 thế hệ, giúp những gia đình từng bị "bỏ quên" trong hệ thống dữ liệu cũ có thêm cơ hội tìm được lời giải. Viện Sinh học đang phối hợp với lực lượng công an để tích hợp dữ liệu SNP, hướng tới ứng dụng rộng rãi công nghệ sinh học pháp y trong giám định hài cốt liệt sĩ. Đây là cách khoa học nối lại những gia phả dang dở: tấm bản đồ di truyền không dừng ở cha mẹ, mà kéo dài đến con cháu, cô dì, chú bác – những người vẫn còn sống với ký ức về một cái tên khuyết trên bàn thờ.
Chiến dịch 500 ngày đêm: khi trách nhiệm lịch sử cần tốc độ của khoa học
Việc CASA-295 đưa 7.104 mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ từ Thành phố Hồ Chí Minh ra Hà Nội không chỉ là một chuyến bay kỹ thuật; đó là bước mở đầu cho một giai đoạn tăng tốc trong Chiến dịch 500 ngày đêm. Ở đó, công nghệ giải mã ADN được kỳ vọng góp phần đẩy nhanh quá trình xác định danh tính các liệt sĩ còn thiếu thông tin. Viện Sinh học được giao tiếp nhận mẫu từ 8 trong số 34 tỉnh, đồng thời phát triển và chuyển giao công nghệ cho các đơn vị giám định pháp y thuộc nhiều bộ ngành. Mục tiêu là đến cuối tháng 3/2027, bốn đơn vị có thể làm chủ công nghệ, đủ thiết bị để xử lý khoảng 40.000 mẫu hài cốt liệt sĩ mỗi năm, mỗi đơn vị khoảng 10.000 mẫu. Nếu đạt tới năng lực đó, chúng ta sẽ không còn phải chấp nhận việc những phần mộ vô danh tồn tại như một tất yếu lịch sử. Việc đưa khoa học, công nghệ vào xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là cách xã hội khẳng định một nguyên tắc đạo lý: không ai hy sinh cho Tổ quốc mà bị lãng quên tên tuổi trên chính mảnh đất mình đã bảo vệ.
