Công trình BCG: Khi một nhà khoa học Việt Nam bước ra thế giới
Công trình nghiên cứu vaccine BCG của giáo sư, bác sĩ, Anh hùng Lao động Phạm Ngọc Thạch là một nghiên cứu về bệnh lao và phổi do một nhà khoa học Việt Nam chủ trì, được thiết kế phù hợp với điều kiện thiếu thốn ở các nước đang phát triển và đã thu hút sự quan tâm của hơn 60 viện nghiên cứu thuộc 40 quốc gia trên thế giới.
Điều khiến công trình này đáng chú ý không chỉ là số lượng thư xin tài liệu từ hơn 60 viện nghiên cứu ở 40 quốc gia, mà là cách nó đảo ngược một định kiến lâu dài: khoa học chất lượng cao chỉ đến từ các trung tâm giàu có. Vaccine BCG do tập thể bác sĩ chống lao Việt Nam, dưới sự chủ trì của Phạm Ngọc Thạch, được tối ưu để bảo quản lâu, không cần điều kiện lạnh nghiêm ngặt, nên có thể đưa đến vùng sâu, vùng xa – những nơi bệnh lao tàn phá nặng nhất. Nói thẳng, đây là một công trình nghiên cứu quốc tế theo nghĩa đúng nhất: sinh ra ở Việt Nam, nhưng giải bài toán chung cho các nước nghèo.
Hơn nửa thế kỷ gắn bó với bệnh lao và phổi
Để hiểu tầm vóc công trình BCG, phải nhìn hành trình khoa học của Phạm Ngọc Thạch như một câu chuyện xuyên suốt hơn nửa thế kỷ gắn với bệnh lao và phổi. Ông sinh năm 1909 tại Quy Nhơn, trong gia đình nhà giáo, sớm nổi bật với thành tích học tập xuất sắc. Từ Trường Đại học Y khoa Hà Nội đến khi tốt nghiệp bác sĩ tại Paris năm 1934, ông đã chọn tập trung vào căn bệnh lao – nỗi ám ảnh y học thời đó.
Năm 1936, ông trở thành hội viên duy nhất ở Đông Dương của Hội Nghiên cứu bệnh lao Pháp, cho thấy một nhà khoa học Việt Nam đã được ghi nhận trong cộng đồng chuyên môn quốc tế từ rất sớm. Từ cuối những năm 1930, các công trình về lao và bệnh phổi của ông xuất hiện đều đặn trên các tạp chí chuyên ngành, để rồi sau này con số vượt quá 80 công trình công bố trong và ngoài nước. Một câu nói có thể trích dẫn là: "Trong khoảng 10 năm kể từ năm 1957, khi giữ cương vị Viện trưởng Viện Chống lao, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch đã công bố hơn 60 công trình nghiên cứu và bài báo khoa học".
Từ Bộ trưởng Bộ Y tế đến kiến trúc sư của nền y tế cộng đồng
Điều làm nên sự khác biệt của Phạm Ngọc Thạch so với nhiều nhà khoa học Việt Nam cùng thời là ông không chấp nhận chỉ đứng trong phòng thí nghiệm. Sau Cách mạng Tháng Tám, ông được cử giữ chức Bộ trưởng Bộ Y tế đầu tiên của nước Việt Nam độc lập. Đó là thời điểm đất nước nghèo, chiến tranh, dịch bệnh chồng chéo, nhưng ông không chỉ nghĩ đến vài công trình lẻ, mà nghĩ tới mô hình hệ thống y tế cho hàng triệu người dân.
Trên cương vị lãnh đạo, ông đề ra năm phương châm: kết hợp chính trị với chuyên môn, tư tưởng với tổ chức, phòng bệnh với chữa bệnh, y với dược, Đông y với Tây y. Ông chú trọng xây dựng mạng lưới y tế từ trung ương đến tận xã, hợp tác xã; phát động phong trào vệ sinh phòng bệnh, tiêm chủng, bảo vệ bà mẹ và trẻ em. Hàng loạt viện chuyên ngành ra đời – từ Viện Bảo vệ Sức khỏe Trẻ em, Viện Bảo vệ Sức khỏe Bà mẹ và Trẻ sơ sinh đến Viện Sốt rét – Ký sinh trùng và Côn trùng, Viện Nghiên cứu Đông y – đặt nền móng cho một nền y tế hướng tới cộng đồng. Đây không phải quản lý thuần túy, mà là một tầm nhìn khoa học xã hội hóa y tế.
Ảnh hưởng khoa học toàn cầu của một công trình BCG "made in Việt Nam"
Ở góc độ khoa học, công trình BCG là ví dụ hiếm hoi cho thấy một giải pháp y tế xuất phát từ nước nghèo có thể tác động ngược lại cộng đồng khoa học toàn cầu. Vaccine BCG do Phạm Ngọc Thạch và cộng sự phát triển phù hợp với điều kiện thực tế Việt Nam: bảo quản lâu, không cần lạnh nghiêm ngặt, nên có thể tiêm cho hàng chục triệu người trên khắp nhiều địa phương. Đó là giải pháp kỹ thuật gắn chặt với thực tế hệ thống y tế yếu, điện lưới thiếu, đường sá khó khăn.
Tầm ảnh hưởng khoa học toàn cầu của nghiên cứu này thể hiện rõ ở việc hơn 60 viện nghiên cứu tại 40 quốc gia gửi thư xin tài liệu về công trình BCG. Không dừng ở đó, tạp chí Tubercle của Hội Nghiên cứu về bệnh phổi và bệnh lao ở Anh đã giới thiệu công trình và đánh giá phương pháp phòng, chống lao của ông có giá trị đối với các nước đang phát triển. Nói cách khác, đây là một công trình nghiên cứu quốc tế theo cả hai nghĩa: được cộng đồng khoa học thế giới công nhận và trực tiếp góp phần định hình cách tiếp cận phòng chống bệnh lao và phổi ở nhiều nước nghèo.
Kết luận: Di sản của một nhà khoa học gắn đời mình với sứ mệnh cứu người
Ngày 7/11/1968, tại chiến khu miền Đông Nam Bộ, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch qua đời sau một cơn sốt rét ác tính, khi đang thực hiện chính công việc mà ông theo đuổi cả đời: cứu người và bảo vệ sức khỏe nhân dân. Cái chết giữa chiến khu làm rõ thêm bản chất của ông: một chiến sĩ cách mạng và nhà khoa học đặt mạng sống mình vào cùng chiến tuyến với người bệnh, thay vì đứng ngoài quan sát.
Hành trình từ sinh viên y khoa, nhà nghiên cứu bệnh lao ở Paris, Bộ trưởng Bộ Y tế, Viện trưởng Viện Chống lao đến vị Anh hùng Lao động là chuỗi lựa chọn nhất quán: đặt khoa học vào trung tâm của chính sách, đặt người bệnh vào trung tâm của khoa học. Khi hơn 60 viện nghiên cứu trên khắp thế giới tìm đến một công trình BCG "made in Việt Nam", đó không chỉ là lời khen cho một cá nhân, mà là bằng chứng rằng nếu được đầu tư đúng, nhà khoa học Việt Nam hoàn toàn có thể tạo ra ảnh hưởng khoa học toàn cầu trong những lĩnh vực khó, như bệnh lao và phổi. Di sản của ông vì thế không chỉ là các bài báo, mà là một hệ thống y tế cộng đồng và một chuẩn mực mới về trách nhiệm xã hội của giới khoa học.
