Sân bay Gia Bình: Cơ hội vùng, phép thử với di sản và cộng đồng
Giải phóng mặt bằng sân bay Gia Bình là quá trình thu hồi đất, di dời dân cư và sắp xếp lại không gian di tích để xây dựng cảng hàng không quốc tế và tuyến đường kết nối với Hà Nội, đặt ra xung đột giữa phát triển hạ tầng, bảo tồn di sản và quyền lợi cộng đồng địa phương. Dự án Cảng hàng không quốc tế Gia Bình được xem là động lực tăng trưởng mới cho Bắc Ninh và khu vực, với tuyến đường kết nối Thủ đô Hà Nội đóng vai trò mạch giao thông chiến lược. Nhưng cái giá phải trả không chỉ là diện tích đất mà còn là ký ức, tập quán tín ngưỡng, và sự ổn định đời sống của hàng nghìn người dân đang sống trên chính vùng đất đó.
Tâm điểm tranh luận nằm ở ba di tích lịch sử – văn hóa Bắc Ninh nằm trong vùng thu hồi đất: đền Tân Trăn (xã Lâm Thao), đình Đông Côi (phường Thuận Thành) và đình Tam Sơn (xã Lương Tài). Đây không chỉ là công trình kiến trúc mà còn là “bản đồ ký ức” của cộng đồng, nơi diễn ra lễ hội, sinh hoạt tín ngưỡng, gắn với bản sắc làng xã. Hồ sơ dự thảo Nghị quyết về cơ chế đặc thù cho phép di chuyển các di tích này khẳng định việc điều chỉnh tuyến hoặc phương án đầu tư để tránh hoàn toàn di tích là không khả thi, vì sẽ ảnh hưởng đến yêu cầu quốc phòng, an ninh, hiệu quả đầu tư và tiến độ dự án. Nói cách khác, hạ tầng được ưu tiên, và di sản buộc phải “nhường đường”.
Di tích lịch sử Bắc Ninh: Di dời được công trình, có di dời được hồn di sản?
Dự thảo cơ chế đặc thù cho phép Bắc Ninh di chuyển các di tích lịch sử – văn hóa liên quan đến tuyến đường kết nối sân bay Gia Bình với Hà Nội, coi đây là “trường hợp cá biệt, cần thiết và cấp bách” để bảo đảm mặt bằng và tiến độ đồng bộ với dự án sân bay. Nói cách khác, luật đang được “uốn cong” để kịp tiến độ hạ tầng. Dự thảo cũng nhấn mạnh yêu cầu nghiên cứu, đánh giá đầy đủ lịch sử, văn hóa, kiến trúc, nghệ thuật, khảo cổ; bảo tồn, lưu giữ tối đa yếu tố gốc và cảnh quan; địa điểm mới phải bảo đảm không gian sinh hoạt tín ngưỡng và có sự đồng thuận cộng đồng. Trên giấy, đây là những nguyên tắc đúng; trên thực tế, thách thức nằm ở chỗ: làm sao đo được thế nào là “tối đa” và “đồng thuận”.
Ba di tích nói trên là những mảnh ghép quan trọng trong bức tranh di tích lịch sử Bắc Ninh, nơi vốn được xem là vùng dày đặc di sản làng xã, đình đền cổ, quan họ, lễ hội. Nếu việc di chuyển diễn ra như một thủ tục kỹ thuật trong công tác giải phóng mặt bằng, chúng ta sẽ biến di tích thành “hiện vật lớn” bị bứng khỏi bối cảnh văn hóa của nó. Theo hồ sơ dự thảo, UBND tỉnh Bắc Ninh được trao thẩm quyền quyết định phương án di chuyển di tích trong quá trình bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, với trách nhiệm bảo tồn tối đa yếu tố gốc. Câu hỏi đáng đặt ra là: cơ chế giám sát độc lập và tiếng nói của cộng đồng trong từng bước di dời sẽ được bảo đảm đến đâu, khi áp lực tiến độ luôn đè nặng lên chính quyền địa phương.
Hơn 1.000 hộ dân Lương Tài: Tái định cư cộng đồng không thể chỉ là vài khu nhà mới
Nếu di tích là ký ức vật chất thì hơn 1.000 hộ dân ở Lương Tài là phần “nhân sinh” của câu chuyện giải phóng mặt bằng sân bay Gia Bình. Đợt di dời tài sản lần này dự kiến liên quan đến hơn 1.000 hộ dân tại các thôn Bái Giang, Tử Nê, Hương La, xã Lương Tài. Đây không chỉ là chuyển chỗ ở; đó là đứt gãy mạng lưới làng xóm, kế sinh nhai, trường học của con cái, nhịp sống cộng đồng. Công tác tái định cư cộng đồng vì thế phải được hiểu rộng hơn việc phát nền, cấp sổ và kéo điện nước tới vài khu nhà mới. Theo văn bản chỉ đạo, các đơn vị đang tập trung thi công hệ thống điện và hạ tầng kỹ thuật tại khu tái định cư phục vụ giải phóng mặt bằng sân bay Gia Bình và các dự án liên quan – đây là bước khởi đầu, nhưng chưa đủ để bảo đảm một cuộc sống ổn định và có tương lai.
Ở chiều tích cực, có thể thấy nỗ lực huy động xã hội để “giảm sốc” cho người dân. Ngày 10/8, Tỉnh đoàn Bắc Ninh tổ chức chương trình ra quân Ngày Chủ nhật xanh, thành lập đội hình thanh niên tình nguyện hỗ trợ di dời, giải phóng mặt bằng phục vụ dự án, trực tiếp đến từng hộ để giúp người dân di chuyển tài sản. Theo một phát biểu được ghi nhận, “hơn 1.000 hộ dân tại Lương Tài được thanh niên Bắc Ninh hỗ trợ di dời, giải phóng mặt bằng phục vụ Dự án Cảng hàng không quốc tế Gia Bình”. Đây là hình ảnh tích cực nhưng cũng nhắc chúng ta rằng, phía sau mỗi hộ dân là câu chuyện bồi thường, sinh kế, việc làm mới – những điều chưa thể giải quyết chỉ bằng vài ngày tình nguyện hay một khoản hỗ trợ một lần.
Áp lực tiến độ và rủi ro “làm cho kịp” trong giải phóng mặt bằng
Bắc Ninh đang ở thế chạy đua với thời gian. UBND tỉnh đã ban hành văn bản số 8659/UBND-KTN yêu cầu tập trung, đẩy nhanh công tác giải phóng mặt bằng dự án Cảng hàng không quốc tế Gia Bình. Lý do: báo cáo tổng hợp cho thấy nhiều bước đang chậm, từ xác định nguồn gốc đất (đặc biệt đất giao không đúng thẩm quyền) đến lập hồ sơ bồi thường chưa đầy đủ, sai sót, và chậm hoàn thiện quy hoạch chi tiết khu tái định cư mở rộng. Khi tiến độ trở thành áp lực chính trị, nguy cơ “làm cho xong hồ sơ” luôn rình rập: người dân dễ bị thiệt trong khâu xác định nguồn gốc đất, đánh giá tài sản; di tích dễ bị xem như một hạng mục cần “xử lý” cho kịp đường tuyến. Yêu cầu báo cáo kết quả hàng tuần cho Chủ tịch UBND tỉnh có thể giúp siết trách nhiệm, nhưng cũng có thể vô tình đẩy các cấp dưới vào tâm lý chạy chỉ tiêu.
Ở cấp trung ương, Chính phủ dự kiến trình dự án Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù di chuyển di tích lên Ủy ban Thường vụ Quốc hội, rồi Quốc hội xem xét thông qua tại kỳ họp gần nhất trong năm 2026. Điều này cho thấy tuyến đường kết nối sân bay Gia Bình với Hà Nội không chỉ là một đoạn đường mà là mắc xích quan trọng trong toàn bộ cấu trúc hạ tầng giao thông vùng. Tuy nhiên, nếu các cơ chế đặc thù chỉ được thiết kế một chiều để “dọn đường” cho dự án, thiếu ràng buộc về đối thoại cộng đồng, tham vấn chuyên gia di sản, minh bạch thông tin bồi thường, thì phép thử này dễ biến thành tiền lệ xấu cho các dự án hạ tầng sau này: cứ có lý do “cấp bách” là di sản và cộng đồng phải lùi bước.
Không thể đánh đổi: đề xuất cân bằng giữa đường băng, mái nhà và đình làng
Câu hỏi không phải là có nên xây sân bay Gia Bình hay không – dự án này rõ ràng mang ý nghĩa lớn với kết nối vùng và mục tiêu đưa Bắc Ninh trở thành cực tăng trưởng. Vấn đề là chúng ta xây như thế nào để không biến giải phóng mặt bằng thành cuộc “trấn áp mềm” với di sản và người dân. Trước hết, cần coi ba di tích trong vùng thu hồi đất không phải là “vướng mắc kỹ thuật” mà là tâm điểm thiết kế lại không gian văn hóa – giao thông. Nếu buộc phải di chuyển, phải công khai toàn bộ hồ sơ nghiên cứu, phương án bảo tồn, vị trí mới; mời cộng đồng, nhà nghiên cứu, chuyên gia độc lập tham gia, chứ không giao toàn quyền cho một bên quyết định rồi mới “vận động đồng thuận”.
Với hơn 1.000 hộ dân Lương Tài, tái định cư cộng đồng cần được đặt ngang hàng với tiến độ kỹ thuật. Điều này đòi hỏi hồ sơ bồi thường được rà soát kỹ, không chạy theo thời hạn; quy hoạch khu tái định cư phải đi cùng kế hoạch việc làm, dịch vụ công, không chỉ dừng ở hạ tầng kỹ thuật. Tuyến đường kết nối sân bay với Hà Nội là phần quan trọng của hạ tầng giao thông vùng, nhưng một hạ tầng hiện đại sẽ mất ý nghĩa nếu nó đi qua những làng mới thiếu hồn, những khu tái định cư rời rạc và những ngôi đình chỉ còn là “mô hình” được dựng lại. Sự lựa chọn hôm nay sẽ quyết định vài thập kỷ tới: hoặc Bắc Ninh trở thành hình mẫu phát triển biết tôn trọng ký ức và con người, hoặc trở thành ví dụ khác về phát triển nhanh nhưng để lại khoảng trống trong lòng cộng đồng.
