Sáp nhập trường học: Tinh gọn hệ thống, mở ra loạt câu hỏi mới
Sáp nhập trường học trong giáo dục công lập là quá trình các địa phương rà soát, hợp nhất và tổ chức lại mạng lưới cơ sở, nhằm giảm đầu mối pháp nhân nhưng vẫn duy trì đủ điểm trường, phân hiệu để bảo đảm quyền tiếp cận giáo dục cho học sinh, đồng thời tối ưu chi phí quản lý và sử dụng đội ngũ giáo viên. Đây không chỉ là một động thái hành chính, mà là một cuộc tái cấu trúc sâu rộng đang thay đổi cách học sinh đi học, giáo viên đứng lớp và nhà trường tổ chức vận hành hằng ngày. Tất cả 34 địa phương đã hoàn thành việc sắp xếp, đưa số cơ sở giáo dục công lập từ 37.530 xuống 18.555, tức giảm 50,6%, tương đương gần 19.000 đầu mối cơ sở giáo dục giảm. Về mặt con số, đây là một bước tinh gọn rất mạnh tay. Nhưng khi bộ máy quản lý được thu nhỏ, điều phụ huynh và học sinh cảm nhận đầu tiên không phải các biểu đồ hiệu quả, mà là những thay đổi cụ thể: lớp có đông hơn không, đường đến trường có xa hơn không, thầy cô có còn đủ thời gian để dạy và lắng nghe hay không.
Cơ sở giáo dục giảm mạnh: Học sinh đi học ở đâu và học thế nào?
Bức tranh sau sáp nhập trường học không chỉ là con số giảm một nửa đầu mối pháp nhân, mà là sự xuất hiện của những mô hình trường quy mô lớn, đa cơ sở, đa cấp học. Sau sắp xếp, hình thành 13.518 cơ sở tổ chức theo mô hình đa cơ sở, chiếm 72,9%, cùng 2.418 trường phổ thông nhiều cấp học. Về lý thuyết, điều này có thể giúp chia sẻ cơ sở vật chất, tiết kiệm ngân sách và giảm tầng nấc quản lý. Quan điểm chính thức cho rằng việc giảm đầu mối pháp nhân “không làm giảm tương ứng các địa điểm dạy học” vì phân hiệu, điểm trường cần thiết vẫn được giữ để bảo đảm quyền tiếp cận giáo dục của học sinh. Nhưng trên thực tế, học sinh phải thích nghi với trường quy mô lớn, thầy cô di chuyển giữa nhiều điểm trường và việc chuyển lớp, chuyển cấp trong cùng một cơ sở có thể khiến cảm giác gắn bó bị xáo trộn. Với những em miền núi, vùng sâu vùng xa, mỗi thay đổi về điểm trường hay tuyến xe đưa đón là thêm một rào cản đến lớp, dù trên giấy tờ quyền tiếp cận vẫn được “bảo đảm”.
Thiếu giáo viên công lập: Áp lực từ bảng lương đến bục giảng
Trong khi cơ sở giáo dục giảm mạnh, câu chuyện thiếu giáo viên công lập lại trở thành điểm nghẽn nổi bật nhất. Hiện toàn quốc có 1.081.727 giáo viên, trong khi nhu cầu theo định mức là 1.190.224 người; các địa phương xác định còn thiếu 116.095 giáo viên và nhu cầu bổ sung cho năm học 2026-2027 khoảng 43.267 người. Nói cách khác, mạng lưới trường đã được thu gọn, nhưng đội ngũ trên bục giảng vẫn chưa kịp lấp đầy khoảng trống. Sự thiếu hụt này kéo theo trực tiếp việc tăng tỷ lệ học sinh trên mỗi giáo viên, khiến lớp học dễ đông hơn, thời gian dành cho từng em ít đi và các hoạt động hỗ trợ như tư vấn tâm lý, phụ đạo học sinh yếu càng khó tổ chức. Việc sắp xếp cũng làm giảm 33.870 cán bộ quản lý; trong đó 21.009 người được bố trí làm giáo viên. Đây là giải pháp tình thế, nhưng đặt ra câu hỏi: giáo viên được chuyển từ vị trí quản lý liệu có đủ thời gian bồi dưỡng chuyên môn giảng dạy, nhất là ở những trường quy mô lớn, nhiều cấp học và nhiều phân hiệu?
Quản trị trường đa cơ sở: Chất lượng giáo dục công lập đứng trước đường gấp khúc
Ảnh hưởng sắp xếp trường không dừng ở chuyện thiếu giáo viên công lập mà còn bộc lộ rõ ở bài toán quản trị. Sau sáp xếp, nhiều trường trở thành “siêu trường” với quy mô đặc biệt lớn, nhiều cấp học, nhiều phân hiệu và điểm trường, làm nảy sinh một hệ vấn đề mới về tổ chức, tài chính, nhân sự. Tại một số nơi, việc sắp xếp mới hoàn thành trên hồ sơ, trong khi cơ chế vận hành thực tế, phân công, ủy quyền tại trường có nhiều địa điểm vẫn chưa rõ ràng. Một ví dụ điển hình là Trường Tiểu học Nha Trang sau khi sáp nhập 13 trường, nay có hơn 10.500 học sinh, 12 phân hiệu và 5 điểm trường. Mô hình này đặt áp lực khổng lồ lên hiệu trưởng phải quản lý 13 địa điểm hoạt động, và các phó hiệu trưởng vốn là nguyên hiệu trưởng ở các trường cũ. Khi năng lực quản trị không đồng đều giữa các cơ sở quy mô lớn, chất lượng giáo dục công lập đối mặt nguy cơ chênh lệch ngày càng rõ: cùng học trường “công”, nhưng trải nghiệm học tập và mức độ được quan tâm của từng em có thể khác xa nhau.
Giải pháp nào để học sinh vùng sâu, vùng xa không bị bỏ lại phía sau?
Điểm đáng mừng là trong các quyết định sáp nhập trường học, nguyên tắc bảo đảm quyền tiếp cận giáo dục của học sinh, nhất là ở vùng khó khăn, vẫn được nhắc đến như ưu tiên. Những phân hiệu, điểm trường cần thiết được duy trì; thời gian tới, việc tinh gọn các điểm lẻ sẽ tiếp tục triển khai nhưng phải song song với tối ưu đầu tư cơ sở vật chất và khai thác tốt đội ngũ giáo viên. Bài toán không phải là xóa điểm trường cho bằng được, mà là lựa chọn điểm lẻ nào cần giữ để không cắt đi con đường đến lớp của trẻ em vùng sâu, vùng xa. Ở một số địa phương, chiến lược ứng phó khá chủ động: xây thêm phòng học để giảm sĩ số, ban hành chính sách thu hút giáo viên về vùng thiếu, đồng thời kiến nghị hướng dẫn rõ ràng hơn về chuẩn trường, chuyển đổi số và tổ chức bán trú để ổn định chất lượng giáo dục. Tuy nhiên, nếu chỉ xử lý trên từng tỉnh mà không có khung chính sách thống nhất về hỗ trợ giao thông, chỗ ở và chế độ cho giáo viên vùng khó, khoảng cách chất lượng giữa miền thuận lợi và miền khó khăn vẫn sẽ bị kéo giãn. Phụ huynh có quyền đặt câu hỏi: hệ thống tinh gọn cho ai, nếu con em họ vẫn phải vượt qua những con dốc, dòng suối và lớp học đông đúc để đến trường mỗi ngày?
