Tật khúc xạ trẻ em: không còn là chuyện “đeo kính cho sáng”
Tật khúc xạ trẻ em là tình trạng mắt không còn nhìn rõ do khả năng hội tụ ánh sáng lên võng mạc bị rối loạn, khiến trẻ phải nheo mắt, tiến lại gần hoặc phụ thuộc vào kính khi học tập, sinh hoạt, lâu dài có thể kéo theo cận thị nặng, loạn thị, viễn thị và nhiều biến chứng nguy hiểm ảnh hưởng đến sức khỏe mắt trẻ và cả tương lai học tập của các em. Tật khúc xạ trẻ em vì thế không phải chi tiết nhỏ trong hồ sơ sức khỏe, mà đang trở thành một “cơn sóng ngầm” âm thầm nhưng dữ dội trong các gia đình đô thị. Các số liệu mới nhất cho thấy mức độ vấn đề đã ở ngưỡng đáng báo động. Khảo sát của Bệnh viện Mắt Trung ương ghi nhận tỷ lệ tật khúc xạ ở trẻ em tại Hà Nội đã ở mức 51%, trong khi tại Thành phố Hồ Chí Minh lên tới 75,6%; cả nước ước tính có từ 3 đến 5 triệu trẻ trong độ tuổi 5–15 mắc tật khúc xạ. Một báo cáo khác cho thấy năm 2024, tỷ lệ tật khúc xạ ở trẻ là 47%, chủ yếu là cận thị và tập trung ở các thành phố lớn. Những con số này nói thẳng với cha mẹ: nếu tiếp tục coi cận thị ở trẻ là chuyện bình thường, chúng ta sẽ phải trả giá bằng thế hệ con cái nhìn thế giới qua lớp kính dày.
Vì sao cận thị ở trẻ bùng phát: lỗi của màn hình và lớp học chật chội
Tật khúc xạ trẻ em không tăng lên một cách ngẫu nhiên; nó phản chiếu lối sống số và môi trường học tập chật hẹp mà người lớn vô tình tạo ra. Các chuyên gia nhãn khoa chỉ ra mối liên hệ rõ ràng giữa cận thị ở trẻ và thời gian sử dụng thiết bị điện tử kéo dài, với khoảng cách nhìn quá gần chưa được kiểm soát. Trẻ học online, làm bài trên máy tính, sau đó lại giải trí bằng điện thoại, máy tính bảng – đôi mắt gần như không có phút nghỉ. Không chỉ màn hình, việc thiếu hoạt động ngoài trời và thiếu ánh sáng tự nhiên trong lớp học càng đẩy sức khỏe mắt trẻ vào vùng nguy hiểm. Nhiều trường ở đô thị không có sân chơi, trẻ hiếm khi được nhìn xa, không có tầm nhìn thoáng đãng, rộng rãi. Giám sát tại nhiều địa phương cho thấy vẫn còn hơn 22% phòng học chưa đạt chuẩn chiếu sáng, thiếu ánh sáng tự nhiên. Cộng với thói quen ngồi sai tư thế, nằm bò đọc sách, học trong điều kiện thiếu sáng, không cho mắt nghỉ, chúng ta đang ép đôi mắt non nớt hoạt động như người lớn mà chẳng hề chuẩn bị.
Hệ quả lâu dài: từ chiếc kính dày đến nguy cơ tổn thương không thể phục hồi
Nhiều cha mẹ vẫn nghĩ cận thị ở trẻ chỉ là “đeo kính cho rõ”, nhưng suy giảm thị lực kéo theo cả một chuỗi hệ lụy về sức khỏe mắt trẻ, học tập và đời sống. Các chuyên gia cảnh báo, suy giảm thị lực không chỉ đồng nghĩa với việc phải đeo kính, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp thu kiến thức, gây mỏi mắt, đau đầu, giảm tập trung và hạn chế trẻ tham gia các hoạt động thể thao. Trẻ cận thị nặng thường ngại vận động, thu mình với màn hình, vòng xoáy tật khúc xạ vì thế càng siết chặt. Nguy hiểm hơn, nếu cận thị không được chỉnh kính và quản lý tốt, trẻ có thể đối mặt với các bệnh lý mắt nghiêm trọng như glôcôm, bong võng mạc hoặc tổn thương vùng hoàng điểm – những biến chứng có thể gây suy giảm thị lực không thể phục hồi. Trong bối cảnh Tổ chức Y tế Thế giới cảnh báo rằng nếu không can thiệp hiệu quả, đến năm 2050, có tới khoảng 90% trẻ có nguy cơ mắc cận thị, việc chậm hành động đồng nghĩa với việc chúng ta chấp nhận một thế hệ lớn lên cùng nguy cơ mất dần khả năng nhìn rõ thế giới.
Cha mẹ phải làm gì ngay từ hôm nay để phòng ngừa cận thị cho con
Đã đến lúc cha mẹ xem sức khỏe mắt trẻ là một ưu tiên ngang với dinh dưỡng và thành tích học tập. Phòng ngừa cận thị không còn là lời khuyên chung chung, mà cần thành những quy tắc sống cụ thể trong mỗi gia đình. Các chuyên gia khuyến nghị áp dụng quy tắc 20-20-20: cứ sau khoảng 20 phút nhìn màn hình thiết bị điện tử, trẻ nghỉ ít nhất 20 giây và nhìn vào một vật cách xa khoảng 6m để thư giãn mắt. Song song đó, cần hạn chế tối đa thời gian dùng thiết bị điện tử ngoài mục đích học tập, thay bằng đọc sách giấy, trò chơi vận động trong nhà. Quan trọng không kém là tăng hoạt động ngoài trời và tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên – đây là biện pháp phòng ngừa cận thị được chứng minh rất hiệu quả. Các chuyên gia cho biết, nếu trẻ tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng mặt trời từ 2 giờ trở lên mỗi ngày thì sẽ ít bị tật khúc xạ hơn. Cha mẹ cần chủ động sắp xếp thời gian cho con ra ngoài, dù là chơi ở công viên, đi bộ quanh khu nhà hay tham gia các môn thể thao nhẹ. Đồng thời, hãy rà soát lại góc học tập của trẻ: ánh sáng đủ và đều, bàn ghế phù hợp, không để trẻ cúi sát vở khi viết, giữ khoảng cách từ mắt đến sách khoảng 30–35 cm.
Không chỉ việc của gia đình: cần cả nhà trường và hệ thống y tế cùng vào cuộc
Dù cha mẹ là tuyến phòng thủ đầu tiên bảo vệ sức khỏe mắt trẻ, câu chuyện tật khúc xạ trẻ em đang gia tăng nhanh đòi hỏi cả nhà trường và hệ thống y tế phải thay đổi cách tiếp cận. Tại chương trình “Giải pháp nâng cao thị lực thời hiện đại”, các chuyên gia nhấn mạnh cần sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, học sinh và các cấp quản lý trong giáo dục, y tế để kiểm soát tật khúc xạ. Việc khám mắt định kỳ, tầm soát giảm thị lực, kê đơn kính đúng số và hướng dẫn rèn luyện thị lực phải trở thành một phần của kiểm tra sức khỏe học đường, chứ không chỉ diễn ra khi trẻ kêu nhức mắt. Các khuyến nghị cụ thể gồm: cho trẻ khám sàng lọc mắt hằng năm; phòng ngừa rủi ro từ môi trường học tập bằng cách chuẩn hóa ánh sáng phòng học; tích hợp sổ sức khỏe điện tử để theo dõi thị lực; bắt buộc tổ chức hoạt động ngoài trời trong chương trình học. Khi mỗi lớp học có ánh sáng đạt chuẩn, mỗi học sinh có hồ sơ sức khỏe mắt được cập nhật thường xuyên và mỗi gia đình có thói quen phòng ngừa cận thị, chúng ta mới có thể hy vọng đảo ngược xu hướng trẻ hóa tật khúc xạ. Đợi đến khi con phải đeo kính dày mới hành động là quá muộn; phòng bệnh đúng nghĩa bắt đầu từ những thay đổi nhỏ mỗi ngày.
