Từ “dạy những gì mình có” đến “dạy những gì thị trường cần”
Đào tạo nghề theo nhu cầu là cách tổ chức chương trình, ngành nghề và chuẩn đầu ra dựa trên yêu cầu thực tế của doanh nghiệp và người học, thay vì dựa chủ yếu vào thiết bị, giáo viên và năng lực sẵn có của nhà trường; hướng tiếp cận này buộc cơ sở giáo dục nghề nghiệp phải liên tục cập nhật công nghệ, kỹ năng và chuẩn hóa kỹ năng nghề để chất lượng đào tạo nghề phù hợp với thị trường lao động đang thay đổi nhanh chóng. Các trường nghề đang buộc phải thay đổi, không phải vì phong trào mà vì áp lực rất cụ thể: công nghệ, dây chuyền sản xuất và cơ cấu việc làm biến động khiến câu hỏi “hôm nay dạy gì để vài năm nữa vẫn còn dùng được?” trở nên cấp bách. Trường Cao đẳng nghề Việt – Xô số 1 ở Phú Thọ là một trong những đơn vị đi đầu khi chuyển từ tư duy “đào tạo thứ nhà trường có” sang “đào tạo thứ doanh nghiệp cần”, tái cấu trúc lại hệ thống 12 ngành cao đẳng, 15 ngành trung cấp và 45 ngành sơ cấp theo hướng tập trung vào các lĩnh vực kỹ thuật, công nghệ đang thiếu nhân lực. Đây không chỉ là thay đổi tổ chức chương trình, mà là thay đổi cách nhìn về vai trò của trường nghề trong chuỗi giá trị lao động.
Khoảng trống 500 giờ và bài toán chuẩn hóa kỹ năng nghề
Một sự thật khó chịu đang bóc trần hạn chế của nhiều chương trình nghề: có chứng chỉ vẫn phải đào tạo lại khoảng 500 giờ mới dùng được trong sản xuất. Theo số liệu doanh nghiệp trong ngành spa – thẩm mỹ, một nhân sự mới cần khoảng ba tháng đào tạo lại toàn thời gian, tương đương 500 giờ, nhưng để đạt năng suất vận hành đầy đủ có thể lên tới 12 tháng và khoảng 30% nghỉ việc trong năm đầu. Đầu tư đào tạo bị hao hụt, chi phí thực tế cho mỗi lao động đạt năng suất cao hơn danh nghĩa khoảng 40%. Đây là cái giá của việc đào tạo xa rời chuẩn năng lực thực hiện. Không có một hệ thống chung để đánh giá, xác nhận người lao động thực sự làm được gì sau đào tạo, doanh nghiệp buộc phải “tự cứu mình” bằng các khóa nội bộ. Cuộc tọa đàm về năng suất lao động và chuẩn hóa kỹ năng nghề do giới chuyên môn tổ chức chỉ ra ba khoảng cách lớn: giữa đào tạo và việc làm, giữa tốc độ thay đổi công nghệ với năng lực người sử dụng, và giữa tăng trưởng kinh doanh với khả năng quản trị rủi ro. Nếu không sớm chuẩn hóa kỹ năng nghề, những khoảng trống này sẽ tiếp tục làm méo mó thị trường lao động và kéo chất lượng đào tạo nghề đi xuống.
Trường nghề phải đối phó với nhu cầu lao động luôn biến động
Ngay cả khi mở đúng ngành nghề, các trường vẫn đối mặt với một thách thức lớn: yêu cầu kỹ năng trong cùng một nghề liên tục thay đổi khi doanh nghiệp đưa máy móc, công nghệ, quy trình sản xuất mới vào nhà máy. Điều này buộc đội ngũ giáo viên nghề phải rời khỏi vùng an toàn giáo trình cũ, đi vào thực tế sản xuất để hiểu doanh nghiệp đang làm gì, cần gì, và điều chỉnh bài giảng, nội dung thực hành cho phù hợp. Xu hướng mới là đưa doanh nghiệp vào sâu trong quá trình đào tạo: cùng xây dựng, chỉnh sửa chương trình; tham gia đánh giá kết quả học tập; tiếp nhận giáo viên đi thực tế và sinh viên thực tập. Theo lãnh đạo một trường nghề, doanh nghiệp không chỉ là nơi tuyển dụng cuối cùng mà là “cổ đông” trong quá trình đào tạo, nhu cầu nhân lực của họ là cơ sở để nhà trường điều chỉnh ngành, chương trình và bộ kỹ năng cần trang bị cho sinh viên. Khi yêu cầu lao động thay đổi nhanh, đào tạo nghề theo nhu cầu không thể dừng ở việc dạy vận hành một loại máy hay làm thuần thục một thao tác, mà phải chuyển sang tiếp cận năng lực thực hiện, kết hợp kỹ năng chuyên môn với ngoại ngữ, kỹ năng số, kỹ năng mềm và tác phong nghề nghiệp. Nếu không đi trước một bước, các trường nghề sẽ bị công nghệ bỏ lại phía sau.
Điện Biên: mô hình đưa lớp học đến gần người lao động
Trong bức tranh đổi mới đào tạo nghề theo nhu cầu, Điện Biên là ví dụ sinh động cho cách một địa phương vùng núi xoay trục hệ thống nghề để bám sát người học và thị trường. Thay vì chạy theo chỉ tiêu, tỉnh chuyển sang khảo sát nhu cầu người học, điều kiện sản xuất và khả năng tạo việc làm tại từng địa bàn. Giai đoạn 2021–2025, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp ở đây dự kiến đào tạo bình quân hơn 8.500 người mỗi năm, trong đó hơn 5.000 là lao động nông thôn. Việc sắp xếp lại mạng lưới – hợp nhất các trường thành một trường cao đẳng, tổ chức bốn trung tâm vùng – giúp tập trung nguồn lực, nhưng địa bàn rộng, giao thông khó khăn buộc hệ thống phải linh hoạt: phối hợp với chính quyền xã, tổ chức đoàn thể, trưởng bản để khảo sát, tuyển sinh và mở lớp ngay tại nơi người lao động sinh sống. Danh mục 64 nghề nông nghiệp và 64 nghề phi nông nghiệp được tiêu chuẩn hóa, lựa chọn sát điều kiện sản xuất địa phương, từ chăn nuôi, trồng trọt, chế biến nông sản đến xây dựng, sửa chữa xe máy, điện nước, may mặc, du lịch cộng đồng. Quan trọng hơn, hiệu quả đào tạo không đo bằng số chứng chỉ cấp ra mà bằng khả năng áp dụng kỹ năng, tìm việc, tự tạo việc làm và cải thiện thu nhập sau khóa học. Điện Biên cho thấy: nếu đưa lớp học đến gần ruộng đồng, bản làng, đào tạo nghề theo nhu cầu sẽ không còn là khẩu hiệu.
Chất lượng đào tạo nghề: thước đo không thể né tránh
Các con số về đào tạo lại 500 giờ và tỷ lệ nghỉ việc cao nói thẳng một điều: chất lượng đào tạo nghề hiện nay còn xa kỳ vọng của doanh nghiệp. Người học không cần thêm chứng chỉ nếu sau đào tạo họ vẫn phải học lại từ đầu trên dây chuyền. Vì vậy, câu hỏi ít được đặt ra, nhưng phải trở thành trung tâm, là: sau đào tạo, sinh viên làm được gì, ở mức độ nào và có đáp ứng yêu cầu thực tế của doanh nghiệp hay không. Một cuộc tọa đàm đã gợi ý hình thành nhóm chuyên gia liên ngành để nghiên cứu khung năng lực, bộ tiêu chí kỹ năng ban đầu, đề xuất tiêu chuẩn nghề và cơ chế phối hợp kiểm định độc lập. Về phía trường nghề, hướng đi đã khá rõ: tăng thời lượng thực hành, thực tập tại doanh nghiệp; đổi mới chương trình linh hoạt, cập nhật công nghệ mới và gắn chuẩn đầu ra với yêu cầu từng vị trí việc làm. Có một câu nói đáng trích dẫn trong bối cảnh này: “Các trường cần quan tâm hơn đến việc sau đào tạo, sinh viên làm được gì, thay vì số người đã được đào tạo”. Khi các trường chấp nhận chất lượng đào tạo nghề là thước đo chính, hợp tác với doanh nghiệp và tiếng nói của người học sẽ không còn là phụ lục, mà thành trung tâm của mọi quyết định.
