Giáo dục nghề liên kết: định nghĩa lại mục tiêu của đào tạo nghề thực tế
Giáo dục nghề liên kết là mô hình trong đó trường dạy nghề và doanh nghiệp hợp tác chặt chẽ từ khâu xây dựng chương trình, triển khai đào tạo đến thực tập tại doanh nghiệp và tuyển dụng, nhằm đảm bảo đào tạo nghề thực tế bám sát chuẩn sản xuất, giúp sinh viên bước vào nhà máy mà không phải “học lại” và có lộ trình việc làm rõ ràng ngay sau tốt nghiệp. Giá trị lớn nhất của mô hình này không nằm ở vài buổi tham quan xưởng, mà ở việc biến yêu cầu dây chuyền thành xương sống của nội dung đào tạo. Vinh Phúc và nhiều trường khác đã đi xa hơn kiểu hợp tác doanh nghiệp trường học mang tính tượng trưng, đặt ra câu hỏi khó nhưng cần thiết: nếu doanh nghiệp là người dùng cuối của lao động, tại sao họ không tham gia ngay từ đầu vào việc thiết kế kỹ năng sản xuất công nhân?
Doanh nghiệp bước vào chương trình học: phản hồi theo thời gian thực từ dây chuyền sản xuất
Điểm bước ngoặt của giáo dục nghề liên kết là doanh nghiệp không còn xuất hiện ở đoạn cuối để “nhặt” người phù hợp, mà tham gia từ lúc trường lên chương trình. Tại một trường công nghệ, doanh nghiệp cùng khảo sát nhu cầu nhân lực, dự báo xu hướng ngành, góp ý xây dựng và cập nhật giáo trình, chuẩn kỹ năng nghề và chuẩn đầu ra; cử kỹ sư vào dạy mô đun chuyên môn, phối hợp đánh giá kết quả học tập, nhận sinh viên thực tập tại doanh nghiệp và ưu tiên tuyển dụng sau tốt nghiệp. Mô hình tương tự được một trường công nghiệp tại Hà Nội triển khai với mạng lưới hơn 100 doanh nghiệp liên quan đến các ngành đào tạo. Ở đây, khoảng 50% chương trình được doanh nghiệp “đặt hàng”, bổ sung giáo trình riêng, khiến sinh viên gần như không cần đào tạo lại hay thử việc dài ngày mà có thể nhận việc và hưởng lương ngay.
Đưa xưởng vào lớp: từ kỹ năng thao tác đến kỹ năng sản xuất công nhân
Chỉ dạy cho sinh viên cách vặn ốc đúng lực hay lập trình đúng câu lệnh là chưa đủ; dây chuyền sản xuất đòi hỏi kỹ năng sản xuất công nhân toàn diện: quản lý thời gian, đảm bảo chất lượng, phối hợp với đồng nghiệp, tuân thủ quy trình và an toàn lao động. Mô hình 2+1 tại một trường cao đẳng kỹ thuật cho thấy sự dịch chuyển rõ rệt: năm đầu học kiến thức nền và kỹ năng cơ bản tại trường, năm hai kết hợp đào tạo ở trường và doanh nghiệp, năm ba chủ yếu học và thực tập tại doanh nghiệp. Tỷ lệ 70% thực hành, 30% lý thuyết được tích hợp vào chương trình mà không tăng thêm thời lượng học. Khi được thực hành trên máy móc thực, thậm chí là ô tô Honda City do doanh nghiệp tặng kèm tài liệu kỹ thuật, sinh viên bắt đầu nhìn thấy sợi dây nối giữa lý thuyết và từng hệ thống trên thiết bị, tự nhận ra lỗ hổng kỹ năng cần bù trước kỳ thực tập hoặc nộp hồ sơ xin việc.
Thực tập tại doanh nghiệp: bệ phóng sinh kế bền vững cho người học nghề
Thực tập tại doanh nghiệp trong mô hình hợp tác doanh nghiệp trường học hiện tại không còn là vài tuần “làm quen” rồi về trường, mà trở thành giai đoạn chuyển tiếp có lương, có đánh giá theo vị trí việc làm. Nhiều sinh viên được đi làm và nhận lương ngay từ học kỳ thứ ba; có ngành kỹ thuật ô tô thực tập 5–6 tháng tại một hãng xe lớn, thu nhập tích lũy lên tới gần 100 triệu đồng. Với người học từ gia đình khó khăn, nông thôn, miền núi, khả năng học nghề rồi kiếm việc sớm để tạo thu nhập giúp giảm gánh nặng chi phí và mở ra cơ hội hình thành sinh kế bền vững. Một trường nghề khác tổ chức ngày hội việc làm, đặt mục tiêu hỗ trợ và đảm bảo việc làm cho 100% học sinh, sinh viên sau tốt nghiệp. Khi doanh nghiệp đồng hành từ khâu đặt hàng đào tạo đến tuyển dụng, tấm bằng nghề thôi không còn là tấm vé “mò mẫm” trên thị trường lao động mà là một cam kết nghề nghiệp có địa chỉ cụ thể.
Từ “học gì trường có” sang “học gì thị trường cần”: bước chuyển mang tính hệ thống
Điều đáng nói là những thay đổi kể trên không phải vài sáng kiến đơn lẻ mà là dịch chuyển tư duy: từ “trường có gì dạy nấy” sang “thị trường cần gì dạy nấy”. Một trường nghề đã quyết định tăng thời lượng thực hành và thực tập tại doanh nghiệp, mời doanh nghiệp vào từ bước xác định nhu cầu nhân lực đến đánh giá và tuyển dụng. Một trường khác thường xuyên rà soát, cập nhật chương trình cho mở và linh hoạt hơn, tích hợp nội dung chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, tự động hóa, sản xuất thông minh vào đào tạo. Theo số liệu, tỷ lệ sinh viên ra trường có việc làm đúng ngành ở một trường kỹ thuật đạt trên 90%, nhiều ngành đạt 98–100%. Trong dài hạn, mục tiêu không chỉ là chuẩn kỹ năng nghề, mà là bảo đảm người học có việc làm, thu nhập và khả năng tự tạo sinh kế sau tốt nghiệp. Nếu các trường nghề khác không kịp chuyển mình, khoảng cách giữa lớp học và nhà máy sẽ càng nới rộng, còn người học thì tiếp tục phải “học lại” trên dây chuyền – cái giá quá lớn cho một hệ thống đào tạo nghề được kỳ vọng là bệ đỡ của sản xuất.
