Sách miễn phí vùng sâu: Không chỉ là quà tặng, mà là cơ hội chủ động tiếp cận tri thức
Sách miễn phí vùng sâu là những chương trình đưa sách không thu phí đến học sinh ở địa bàn khó khăn, đồng thời tạo không gian để các em tự tay lựa chọn đầu sách phù hợp với lứa tuổi, sở thích và nhu cầu học tập, qua đó hình thành thói quen đọc chủ động, gắn kết gia đình – nhà trường – cộng đồng quanh cùng một mục tiêu là xây dựng văn hóa đọc bền vững. Các chương trình phát sách học sinh kiểu mới đang âm thầm thay đổi cách tiếp cận tri thức ở vùng khó: sách không còn là vật được phát một chiều, mà là trải nghiệm lựa chọn. Chính sự chủ động này mới là điểm khác biệt quan trọng so với những đợt hỗ trợ giáo dục vùng khó khăn chỉ dừng lại ở việc “cho gì nhận nấy”. Và đó là lý do phụ huynh cần hiểu, theo sát và tham gia.
Từ Cán Chu Phìn đến Hà Tĩnh: Khi văn hóa đọc gắn với trách nhiệm cộng đồng
Nhìn vào những chuyến đi cụ thể, có thể thấy rõ cách các tổ chức đang định nghĩa lại việc hỗ trợ giáo dục vùng khó khăn. Tại Trường PTDTBT Tiểu học và THCS Cán Chu Phìn ở Hà Giang, Bưu điện Việt Nam đã trao tặng 2 tủ sách với 400 cuốn, được lựa chọn phù hợp lứa tuổi và nội dung phong phú để giúp học sinh hình thành thói quen đọc. Cùng với đó là một Quỹ khuyến học trị giá 25 triệu đồng, 1.200 chú gấu bông và 1.200 bộ đồ dùng học tập như lời khẳng định rằng tri thức phải đi cùng sự chăm lo đời sống tinh thần. Một câu nói có thể trích dẫn ở đây: "Chuyến đi đến Cán Chu Phìn không chỉ góp phần xây dựng văn hóa đọc mà còn thể hiện trách nhiệm xã hội của Bưu điện Việt Nam". Trong khi đó, tại Hà Tĩnh, hành trình "Sách đến mọi nhà" dừng chân từ ngày 15–17/9, mở điểm phát sách miễn phí cho trẻ em dưới 13 tuổi, đồng thời bán một số đầu sách với giá ưu đãi, tạo thêm lựa chọn cho phụ huynh. Điều quan trọng là cả hai mô hình đều chuyển từ tư duy cứu trợ sang đồng hành lâu dài với cộng đồng.
Học sinh được chọn sách: Bước ngoặt từ đọc bị ép sang đọc vì thích
Một điểm tiến bộ đáng kể của các chương trình phát sách học sinh hiện nay là trao quyền chủ động cho trẻ. Ở Hà Tĩnh, trẻ em hào hứng tìm đến điểm phát sách miễn phí để tự tay lựa chọn những cuốn mình yêu thích, dù trời mưa và phải đi cùng phụ huynh. Trước các kệ sách đầy màu sắc, các em tự tìm kiếm câu chuyện, nhân vật theo sở thích, thay vì nhận về một xấp sách được phát đều cho cả lớp. Đây là khác biệt mang tính chất sư phạm: khi được chọn, trẻ sẽ đọc vì tò mò, vì niềm vui chứ không vì nghĩa vụ. Hành trình "Sách đến mọi nhà" nhấn mạnh chính điều đó khi tạo cơ hội để các em nhỏ "được tự tay lựa chọn và nhận những cuốn sách phù hợp" rồi mang về đọc, tìm hiểu và khám phá những điều mới trong cuộc sống. Nếu phụ huynh biết tận dụng, mỗi chuyến xe sách hay mỗi tủ sách mới ở trường sẽ là dịp để con tập ra quyết định, xây gu đọc riêng và hình thành sự tự tin trong học tập.
Cộng đồng cùng xây dựng văn hóa đọc: vai trò của phụ huynh, nhà trường và các tổ chức
Không có chương trình sách miễn phí vùng sâu nào đủ sức duy trì lâu dài nếu phụ huynh và cộng đồng chỉ đứng ngoài quan sát. Điều đáng mừng là ngày càng nhiều tổ chức như Bưu điện Việt Nam chủ động xem xây dựng văn hóa đọc là một phần trách nhiệm xã hội, đồng hành cùng trẻ em ở địa bàn khó khăn. Nhưng chính phụ huynh mới là người quyết định liệu tủ sách ở trường có thành thói quen hay chỉ là phong trào. Ở Hà Tĩnh, nhiều bố mẹ đã đưa con đến điểm xe sách, kiên nhẫn chờ con chọn sách, thậm chí tự mua thêm sách ưu đãi cho bản thân để đọc cùng con. Đó là cách tốt nhất để hỗ trợ giáo dục vùng khó khăn: không chỉ trông chờ vào cấp phát, mà dùng mỗi cuốn sách như một cuộc trò chuyện trong gia đình. Trong tương lai, nếu Hội Phụ nữ, đoàn thể địa phương cùng tham gia tổ chức buổi đọc chung, câu lạc bộ sách, thì một tủ sách nhỏ ở trường hay trên xe lưu động có thể trở thành hạt nhân của cộng đồng học tập đa thế hệ.
Phụ huynh nên làm gì để không bỏ lỡ cơ hội từ các chương trình phát sách?
Các chương trình phát sách miễn phí đang mở rộng, nhưng nếu phụ huynh không để ý, cơ hội sẽ trôi qua rất nhanh. Hành trình "Sách đến mọi nhà" chỉ dừng ở Hà Tĩnh vài ngày, từ 15–17/9, nhưng đã tạo được ấn tượng mạnh nhờ giúp trẻ "từng bước hình thành thói quen đọc sách" thông qua việc chọn sách phù hợp. Phụ huynh vùng sâu cần chủ động hỏi thầy cô, cán bộ xã, bưu điện địa phương về các nhiệm vụ liên quan sách, thông báo, kế hoạch xe sách lưu động. Khi có chương trình, hãy sắp xếp thời gian đưa con đến, khuyến khích con chọn cả sách giải trí lẫn sách khám phá. Về nhà, dành khung giờ đọc cùng con, hỏi con đang đọc gì, cùng thảo luận. Ở Cán Chu Phìn, tủ sách 400 cuốn chỉ phát huy hiệu quả nếu mỗi học sinh thường xuyên mượn sách, đồng thời được thầy cô và cha mẹ khuyến khích. Kết luận thẳng thắn: sách miễn phí chỉ là bước khởi đầu; phụ huynh mới là người biến những cuốn sách đó thành vốn tri thức sống động trong đời con.
