Nghịch lý tỷ lệ tử vong ung thư: không phải mắc nhiều hơn, mà chết nhiều hơn
Nghịch lý ung thư tại Việt Nam là tình trạng số ca mắc mới không vượt trội so với thế giới nhưng tỷ lệ tử vong ung thư Việt Nam lại cao gần gấp đôi so với nhiều nước phát triển, phản ánh khoảng cách lớn trong sàng lọc ung thư sớm, tiếp cận điều trị và quản lý bệnh dài hạn. Theo dữ liệu GLOBOCAN 2024, Việt Nam ghi nhận 177.404 ca ung thư mới và hơn 111.000 ca tử vong mỗi năm; nghĩa là cứ 10 người phát hiện ung thư thì có khoảng 6 người không qua khỏi. Trong khi ở Mỹ, Anh, Nhật Bản, tỷ lệ tử vong/mắc mới chỉ khoảng 35–40%. Con số này cho thấy vấn đề không nằm ở việc Việt Nam có nhiều ung thư hơn, mà ở việc bệnh nhân bị phát hiện muộn và không được điều trị hiệu quả như lẽ ra có thể.
Trong hội nghị Huế, các con số lạnh lùng kể câu chuyện nóng bỏng
Hội nghị khoa học phòng, chống ung thư thường niên Huế lần thứ 14, tổ chức từ ngày 19–21/8 với hơn 600 đại biểu và hơn 30 chuyên gia quốc tế, không chỉ là sự kiện học thuật mà là hồi chuông cảnh báo. Tại đây, các chuyên gia trình bày tỷ lệ mắc ung thư khoảng 151/100.000 dân và tỷ lệ tử vong khoảng 106/100.000 dân ở Việt Nam, cùng dữ liệu chuẩn hóa mới nhất cho thấy tỷ suất mắc 142,4/100.000 và tỷ suất tử vong 88,5/100.000. Ung thư hiện là nguyên nhân gây tử vong sớm đứng thứ hai sau bệnh tim mạch. Những con số này không chỉ là thống kê, mà là bằng chứng rõ ràng rằng hệ thống phòng ngừa ung thư hiệu quả vẫn chưa hình thành vững chắc. Khi các báo cáo khoa học tập trung vào y học chính xác, xạ trị, chăm sóc giảm nhẹ, điều dưỡng ung thư, điều còn thiếu là một chiến lược quốc gia xuyên suốt từ thay đổi hành vi đến bảo đảm mọi người dân được sàng lọc và điều trị đúng thời điểm.
Vì sao Việt Nam phát hiện ít ung thư sớm hơn dù y học đã tiến bộ?
Một phần nghịch lý nằm ở điểm xuất phát của bệnh nhân trên hành trình điều trị. GS.TS.BS Mai Trọng Khoa phân tích rằng dân số tăng lên khoảng 100 triệu người, cộng với thiết bị chẩn đoán hiện đại hơn, khiến số ca ung thư được ghi nhận tăng. Trước đây, nhiều trường hợp đơn giản là không phát hiện được vì thiếu máy móc và kỹ thuật. Tuy nhiên, song song với tiến bộ đó là các nguy cơ môi trường, ô nhiễm không khí, thực phẩm, chế độ ăn uống, lối sống… cùng tích tụ và đẩy nguy cơ ung thư lên cao. Điều đáng lo không phải là số ca mắc tăng, mà là thời điểm bệnh được phát hiện: nhiều người chỉ đến bệnh viện khi khối u đã tiến triển. Một bộ phận dân vẫn né tránh khám vì sợ phát hiện bệnh, khiến sàng lọc ung thư sớm không thành thói quen cộng đồng. Khi bệnh chỉ được thấy ở giai đoạn muộn, mọi tiến bộ về y học chính xác, điều trị đích hay robot phẫu thuật đều bị giảm tác dụng.
Nếu không thay đổi, tương lai là 60–70% ung thư tăng thêm
Dữ liệu toàn cầu cho thấy cảnh báo dài hạn nghiêm khắc: nếu không có các biện pháp can thiệp hiệu quả, số ca ung thư mới có thể tăng từ khoảng 19 triệu lên hơn 33 triệu, số ca tử vong từ 10 triệu lên hơn 18 triệu vào năm 2050. Nghĩa là thế giới có thể chứng kiến mức tăng 60–70% ca mắc mới, và Việt Nam – vốn đã có tỷ lệ tử vong ung thư Việt Nam khoảng 63% so với ca mắc – sẽ nằm trong nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề. Khi ung thư đe dọa tầng lớp dân số trong tuổi lao động, gánh nặng kinh tế ung thư sẽ không chỉ là chi phí điều trị, mà còn là nguồn lực lao động bị mất đi, năng suất suy giảm, và áp lực lên hệ thống an sinh. Nếu chúng ta tiếp tục xem ung thư như một vấn đề y tế đơn thuần, mà không coi đó là rủi ro phát triển dài hạn, thì 2050 sẽ không chỉ là mốc thời gian mà là mốc của một cuộc khủng hoảng sức khỏe cộng đồng.
Từ dữ liệu đến hành động: phải nhìn ung thư sớm hơn, chứ không phải ít đi
Các chuyên gia tại hội nghị nhấn mạnh rất rõ: muốn giảm tử vong, phải tăng cường phòng ngừa ung thư hiệu quả, kiểm soát yếu tố nguy cơ, nâng cao nhận thức và thúc đẩy sàng lọc ung thư sớm. Những tiến bộ về sàng lọc và chẩn đoán giúp phát hiện nhiều trường hợp ở giai đoạn sớm, mở đường cho y học chính xác và các liệu pháp cá thể hóa, như bác sĩ Nguyễn Duy Anh phân tích. Khi đó, việc phát hiện nhiều ca ung thư hơn không phải là thất bại, mà là dấu hiệu của hệ thống chẩn đoán tốt hơn – với điều kiện tỷ lệ bệnh nhân đến viện ở giai đoạn muộn phải giảm xuống. Mục tiêu không phải là thấy ít ung thư hơn, mà là thấy ung thư sớm hơn, điều trị hiệu quả hơn và kéo tỷ lệ tử vong xuống. Nếu xem tỷ lệ tử vong/mắc mới là thước đo năng lực hệ thống, thì Việt Nam chỉ có một con đường: biến kiểm soát ung thư thành ưu tiên dài hạn, chứ không phải chiến dịch ngắn hạn theo từng hội nghị.
