Nút thắt không nằm ở số lượng đề tài
Liên kết ba nhà là cách phối hợp trong đó Nhà nước định hướng và đặt hàng, viện trường nghiên cứu, còn doanh nghiệp phát triển, tiếp nhận và đưa sản phẩm ra thị trường. Mô hình này chỉ tạo giá trị khi các bên cùng bắt đầu từ nhu cầu thực tế, thay vì đợi nghiên cứu hoàn tất mới đi tìm nơi ứng dụng. Việt Nam có tiềm lực nghiên cứu ngày càng lớn, nhưng kết quả chuyển thành sản phẩm, dịch vụ vẫn hạn chế. Giai đoạn 2021–2025, cả nước triển khai khoảng 4.800 nhiệm vụ nghiên cứu với tổng kinh phí khoảng 17.000 tỷ đồng; trong 1.451 nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp quốc gia, doanh nghiệp chủ trì 181 nhiệm vụ, tương đương 12,5%. Khoảng cách này cho thấy doanh nghiệp chưa ở vị trí trung tâm của đổi mới sáng tạo. Không thiếu đề tài tiềm năng; thiếu hơn cả là một đầu mối thị trường đủ sớm để giúp nhà khoa học xác định sản phẩm nào cần làm, ai sẽ dùng và điều kiện tiếp nhận là gì.
Bắt đầu từ bài toán sản xuất, không phải biên bản ghi nhớ
Những cuộc gặp giữa lãnh đạo hay bản ghi nhớ hợp tác không đủ để gỡ nút thắt. Người trực tiếp vận hành sản xuất, kinh doanh cần ngồi cùng nhà khoa học để làm rõ vấn đề, yêu cầu kỹ thuật, chi phí và khả năng ứng dụng. Nhà nghiên cứu cũng cần đến doanh nghiệp, quan sát quy trình và khó khăn tại chỗ; khi đó, nghiên cứu khoa học mới xuất phát từ một bài toán có người cần giải quyết, thay vì một đề tài có sẵn đang tìm đầu ra. Doanh nghiệp có nhu cầu đổi mới công nghệ, nhưng khó cam kết đầu tư nếu chưa biết có đơn vị đặt hàng và thị trường tiếp nhận hay không. Vì vậy, tiêu chuẩn kỹ thuật, giá thành, bảo trì và phương án mua sắm phải được tính từ đầu, chứ không thể để đến khi sản phẩm hoàn thành. Cách làm này đã cho kết quả cụ thể: Công ty Ô tô Hiệp Hòa phối hợp với Trường Đại học Bách khoa Hà Nội phát triển xe thang chữa cháy, cứu nạn có tầm vươn 32 m và 56 m. Đây là hướng ứng dụng công nghệ gắn với nhu cầu trong nước, nhưng vẫn cần bên mua và cơ chế đầu tư để duy trì.
Chia vai rõ ràng, đưa thị trường vào suốt quá trình
Liên kết chỉ bền khi mỗi bên nhận phần việc phù hợp và cùng chịu trách nhiệm về sản phẩm: Nhà nước định hướng nhu cầu, đặt hàng đầu ra; viện trường phát triển công nghệ nền, công nghệ lõi và nhân lực; doanh nghiệp thiết kế, tích hợp, hoàn thiện rồi tổ chức ứng dụng. Những kết quả đã có cho thấy cách làm này không phải lý thuyết. Sau sáu tháng thử nghiệm 100 tấn hóa phẩm tại giàn BK-16, giải pháp của Viện Dầu khí Việt Nam và Vietsovpetro cho thấy tiềm năng mở rộng; bốn sản phẩm, dịch vụ được thương mại hóa giai đoạn 2020–2025 mang về hơn 200 tỷ đồng doanh thu cho Petrovietnam. Tác động còn thể hiện trong sản xuất: hợp tác giữa Viện Công nghiệp Giấy và Xenluylô với Công ty Giấy Sông Đuống giúp giảm 10,8% điện năng tiêu thụ và tăng 5,09% tốc độ máy xeo. Năm 2026, Viettel và Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội bàn giao, ứng dụng CoDev, TelcoLLM và nền tảng AI Platform. Bộ Khoa học và Công nghệ đề xuất đo lường liên kết bằng 10 chỉ số; voucher và cấp kinh phí theo gói cần được vận hành thực chất để hỗ trợ thử nghiệm, thương mại hóa nghiên cứu. Kết luận rất rõ: thị trường phải là một phần của nghiên cứu ngay từ đầu, không phải điểm đến được tính đến sau cùng.
