Năng lượng phải đi trước mục tiêu tăng trưởng
An ninh năng lượng là khả năng bảo đảm nguồn năng lượng đủ, ổn định, an toàn và bền vững để duy trì hoạt động kinh tế, đồng thời giảm mức độ dễ tổn thương trước gián đoạn nguồn cung. Đây không còn là bài toán riêng của ngành điện hay nhiên liệu: năng lượng phải đi trước một bước nếu Việt Nam muốn duy trì tăng trưởng kinh tế cao. Sáng 10/11 tại Hà Nội, Diễn đàn An ninh năng lượng quốc gia năm 2026 do Báo Công Thương chủ trì, phối hợp với các đơn vị thuộc Bộ Công Thương và các tập đoàn năng lượng tổ chức, quy tụ đại diện cơ quan quản lý, doanh nghiệp và chuyên gia. Trọng tâm là cách bảo đảm năng lượng cho mục tiêu GDP tăng bình quân từ 10% mỗi năm trở lên giai đoạn 2026–2030. Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Việt Sơn nhấn mạnh tự chủ năng lượng là nền tảng của tự chủ kinh tế. Vì vậy, thước đo không thể dừng ở việc có đủ điện hôm nay; hệ thống còn phải chống chịu được cú sốc và đáp ứng nhu cầu tăng nhanh.
Báo cáo An ninh năng lượng Việt Nam 2026 cho thấy Việt Nam giữ được trạng thái ổn định trong một năm biến động lớn: trong 177 nước được khảo sát, 102 nước gặp khó về năng lượng, còn 13 nước duy trì ổn định, trong đó có Việt Nam. Nguồn cung xăng dầu trong nước vẫn được giữ vững khi tuyến vận tải chiến lược bị phong tỏa; hai nhà máy lọc dầu chạy vượt công suất thiết kế và nguồn dầu thô được đa dạng hóa từ một lên hơn mười loại. Kết quả ấy đáng ghi nhận, nhưng không nên tạo cảm giác an toàn giả. Tỷ lệ nhập khẩu ròng đã lên 43,9% tổng cung năng lượng sơ cấp, dự trữ xăng dầu mới khoảng 60 ngày nhập ròng, thấp hơn mục tiêu 90 ngày; dầu thô cũng chưa có dự trữ quốc gia. Khả năng ứng phó trong một cuộc khủng hoảng không đồng nghĩa với tự chủ bền vững.
Điện, lưới và nhiên liệu cùng chịu sức ép
Thách thức gần nhất nằm ở điện. Nắng nóng lịch sử và El Niño làm phụ tải tăng mạnh, trong khi sản lượng thủy điện năm 2026 dự kiến thấp hơn năm trước khoảng 18,5 tỷ kWh. Điện thương phẩm 10 tháng tăng 9,84%; riêng phụ tải miền Bắc tăng 14,7% trong tháng 5 và 17,5% trong tháng 6. Diễn đàn cảnh báo năm 2027 đã khó, năm 2028 có thể khó hơn vì nhu cầu điện tiếp tục tăng khoảng 10% trên nền cao, còn các nguồn điện nền mới chưa kịp vận hành. Đây là cảnh báo về độ lệch giữa tốc độ tăng nhu cầu và tiến độ bổ sung công suất, không chỉ là rủi ro thiếu điện theo mùa. Nguồn mới cũng chưa đủ nếu lưới truyền tải không đưa được điện đến nơi cần dùng hoặc nhà máy thiếu nhiên liệu để phát.
EVN dự kiến đầu tư khoảng 830.000 tỷ đồng trong giai đoạn 2026–2030, hoàn thành 15 dự án nguồn với tổng công suất 6.066 MW và thúc đẩy hàng trăm dự án lưới điện. Tuy nhiên, phần việc của doanh nghiệp không thể thay thế tiến độ và trách nhiệm của toàn bộ hệ thống: khoảng 85.000 MW nguồn điện do các nhà đầu tư ngoài EVN dự kiến phải đưa vào vận hành trong cùng giai đoạn. Nhiên liệu cũng là mắt xích dễ tổn thương; khối lượng than nhập khẩu tăng nhưng chưa có hợp đồng mua dài hạn tương ứng. Chuỗi khí–điện Lô B–Ô Môn được kỳ vọng cung cấp khoảng 5,06 tỷ m³ khí mỗi năm khi vận hành ổn định, với mục tiêu đón dòng khí đầu tiên vào quý III/2027. Nếu nguồn, lưới và nhiên liệu không cùng về đích, công suất trên giấy sẽ không bảo đảm được nguồn cung thực tế.
Tự chủ cần dự trữ, đầu tư và kỷ luật tiến độ
Các mục tiêu đến năm 2030 đặt quy mô hệ thống trước sức ép tăng trưởng: tổng cung năng lượng sơ cấp khoảng 150–170 triệu tấn dầu quy đổi, tổng công suất nguồn điện khoảng 183–236 GW hoặc cao hơn tùy nhu cầu, sản lượng điện khoảng 560–624 tỷ kWh; các cơ sở lọc dầu đáp ứng tối thiểu 70% nhu cầu xăng dầu trong nước và dự trữ đạt khoảng 90 ngày nhập ròng. Những con số này cho thấy tự chủ năng lượng không có nghĩa là khép kín hay từ bỏ nhập khẩu. Điều cần làm là giảm rủi ro phụ thuộc bằng cách đa dạng hóa nguồn, tăng dự trữ và bảo đảm hợp đồng nhiên liệu đáng tin cậy. Diễn đàn cũng nêu các hướng tháo gỡ như cơ chế mua bán điện trực tiếp, giá điện phản ánh hợp lý chi phí, phát triển thị trường vốn và hoàn thiện Luật Năng lượng tái tạo. Chính sách phải biến dự án dự kiến thành công suất vận hành đúng hạn.
Áp lực nguồn cung cuối cùng cũng chạm tới hộ gia đình và doanh nghiệp qua hóa đơn, khả năng duy trì sản xuất và nguy cơ phải tiết giảm điện. Trong năm 2026, Nhà nước dành trên 64.000 tỷ đồng cho các chính sách giảm thuế, phí xăng dầu và tạm ứng Quỹ bình ổn giá; giá bán lẻ xăng trong nước ngày 26/10 bằng khoảng 63% bình quân thế giới. Đây là cách giảm tác động tức thời, nhưng không thể thay thế đầu tư dài hạn vào nguồn, lưới và dự trữ. EVN cùng đơn vị vận hành hệ thống điện đang theo dõi thủy văn, tích nước hồ thủy điện và giữ mực nước cao trong những tháng cuối năm 2026 để chuẩn bị cho năm 2027. Các công trình nguồn và lưới dự kiến vận hành năm 2027 cần có mốc tiến độ cụ thể. Kết luận đáng lưu ý của diễn đàn: tăng trưởng hai con số chỉ khả thi khi an ninh năng lượng được xem là năng lực chống chịu của cả hệ thống, chứ không phải lời hứa bổ sung công suất.
