Thiếu điện Việt Nam: Nguy cơ đã hiện hình, không còn là cảnh báo xa
Nguy cơ thiếu điện Việt Nam trong giai đoạn 2027-2030 là tình huống hệ thống điện quốc gia phải đối mặt với sự thiếu hụt công suất và sản lượng đáng kể so với nhu cầu tăng nhanh, do nhu cầu phụ tải tăng cao, thời tiết cực đoan và tiến độ đầu tư nguồn – lưới không theo kịp quy hoạch, khiến an ninh năng lượng đứng trước rủi ro hiện hữu. Bộ Công Thương trong báo cáo về giải pháp cung ứng điện 2026-2030 và điều chỉnh Quy hoạch điện VIII đã cảnh báo hệ thống đang bước vào một “vùng trũng” thiếu hụt nguồn, dù năm 2026 vẫn cơ bản bảo đảm cấp điện. Đây không còn là câu chuyện kỹ thuật nội bộ ngành điện, mà là rủi ro phát triển kinh tế – xã hội nếu để xảy ra cúp điện diện rộng.
Điểm đáng chú ý là năm 2026, tổng sản lượng điện sản xuất toàn quốc ước đạt 354,4 tỷ kWh, tăng gần 9,7% so với 2025; công suất cực đại hệ thống chạm 57.537 MW, cao hơn 6,4% so với đỉnh năm trước. Nếu chỉ nhìn một năm, bức tranh có vẻ tích cực. Nhưng các tính toán trung hạn lại cho thấy khoảng trống nguồn ngày càng lớn: năm 2027, dự kiến thiếu khoảng 4.256 MW công suất và 2,9 tỷ kWh; đến 2030 con số thiếu hụt có thể lên gần 14.000 MW và hơn 61 tỷ kWh, trong đó miền Bắc gánh phần lớn với khoảng 13.000 MW và gần 45 tỷ kWh thiếu hụt. Đây là lời nhắc thẳng thắn rằng chúng ta đang tiêu trước “vùng an toàn” của hệ thống điện.
Mùa khô TP.HCM: Nắng nóng, tăng trưởng nóng và áp lực phụ tải
Nếu miền Bắc là “điểm nóng” về thiếu nguồn, thì mùa khô TP.HCM lại là nơi thể hiện rõ nhất sự căng thẳng cung – cầu trong ngắn hạn. Theo dự báo khí tượng, ENSO đã chuyển sang trạng thái El Nino với nhiệt độ mặt nước biển khu vực trung tâm Thái Bình Dương cao hơn trung bình nhiều năm khoảng 0,9°C, khả năng El Nino rất mạnh trong giai đoạn 11/2026-1/2027 lên tới 63%. Điều đó đồng nghĩa mùa khô có thể đến sớm, nắng nóng kéo dài ngay từ đầu tháng 3, số ngày nóng nhiều hơn trung bình trong nửa đầu năm. Nắng nóng không chỉ là chuyện thời tiết khó chịu, mà là cú nhân đôi áp lực: nhu cầu điều hòa, làm mát tăng vọt trong khi khả năng huy động một số nguồn (như thủy điện) lại bị hạn chế.
Ở phía cầu, TP.HCM vẫn đặt mục tiêu tăng trưởng GRDP hai chữ số, khi 6 tháng đầu năm 2026 đã tăng 8,55% so với cùng kỳ 2025. Luật Phát triển đô thị với nhiều cơ chế đặc thù cho TP.HCM sẽ là cú hích hạ tầng, nhưng cũng là cú hích phụ tải: khu công nghiệp mới, khu đô thị mới, metro, trung tâm thương mại… tất cả đều cần điện. EVNHCMC cho biết tỉ lệ tăng trưởng phụ tải Pmax 5 năm qua khoảng 5,4%/năm; riêng 2026 Pmax đã lên 9.668 MW, tăng 6,06% so với 2025. Họ dự báo Pmax mùa khô 2027 có thể lên 10.296 MW (tăng 6,5%) trong kịch bản cơ sở, và tới 10.743 MW (tăng 11,11%) nếu kịch bản cao xảy ra. Câu hỏi đặt ra: lưới hiện hữu và nguồn cấp liên vùng có chịu nổi “cú sốc kép” nắng nóng – tăng trưởng này hay không?
EVNHCMC chủ động kế hoạch cung ứng điện 2027: Không chờ đến khi mất điện mới chạy
Điểm tích cực ở phía Nam là TP.HCM không ngồi chờ thiếu điện mới phản ứng. EVNHCMC đã họp triển khai kế hoạch đảm bảo điện cho mùa khô 2027, dưới sự chủ trì của Phó Tổng giám đốc Luân Quốc Hưng. Đây là cách làm đúng: chuẩn bị trước ít nhất nửa năm, tính cả kịch bản xấu nhất. Theo lãnh đạo đơn vị, các công ty điện lực trực thuộc phải phối hợp chặt với nhau và với các đơn vị liên quan để đẩy nhanh tiến độ các công trình đầu tư xây dựng được giao. Nói cách khác, không có chỗ cho tâm lý “trông chờ lên lưới truyền tải quốc gia”; TP.HCM phải tự tăng sức chịu đựng của hệ thống phân phối của mình.
Ở phía vận hành, Trung tâm Điều độ hệ thống điện TP.HCM được yêu cầu thường xuyên rà soát phân bổ công suất khả dụng từ NSMO hàng tháng, đề xuất phương thức vận hành phù hợp, tối ưu lưới 110-220 kV trên địa bàn để cung cấp điện ổn định, liên tục. Một điểm đáng chú ý khác là kế hoạch diễn tập các kịch bản mất cân đối cung – cầu: dịch chuyển phụ tải giữa khu vực, điều chỉnh phụ tải, tiết giảm điện, thậm chí huy động máy phát diesel khi thiếu công suất hoặc sản lượng, cả trong tình huống có kế hoạch và ngoài kế hoạch. Tháng 8/2026, đơn vị vẫn đảm bảo cung cấp điện an toàn, đáp ứng nhu cầu sản xuất và sinh hoạt, với sản lượng điện nhận 5.499,2 triệu kWh (tăng 8,2%) và lũy kế 8 tháng 41.151,7 triệu kWh (tăng 7,7%). Những con số này là bài kiểm tra thực tế cho mức độ sẵn sàng bước vào mùa khô căng thẳng hơn.
Tiết kiệm điện và năng lượng tái tạo: Từ khẩu hiệu thành trụ cột an ninh năng lượng
Nếu coi thiếu điện là “cú sốc cung”, thì tiết kiệm điện là cách chủ động điều chỉnh cầu – giải pháp rẻ nhất và nhanh nhất để bảo vệ an ninh năng lượng. TP.HCM đang triển khai đồng thời hai hướng: phát triển năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện mặt trời mái nhà, và chương trình tiết kiệm điện theo Chỉ thị 10 của Thủ tướng. Đến nay, công suất lắp đặt điện mặt trời mái nhà tại TP.HCM đã đạt 1.927,9 MWp với 20.915 hệ thống ký trước 1/1/2021; thêm 4.114 hệ thống tự sản xuất, tự tiêu thụ, cùng 66 hệ thống tại trụ sở và 71 hệ thống tại trạm biến áp 220-110 kV (7,45 MWp). Đây không còn là vài dự án thí điểm, mà là một “nguồn phân tán” đủ lớn để giảm tải giờ cao điểm nếu được điều phối tốt.
Tuy nhiên, ở tầm quốc gia, Bộ Công Thương thẳng thắn chỉ ra nút thắt cốt lõi khiến nguy cơ thiếu điện 2027-2030 ngày càng rõ: khối lượng đầu tư thực tế vào các dự án nguồn và lưới điện còn quá thấp so với yêu cầu của quy hoạch. Điều này cho thấy chỉ riêng tiết kiệm điện và điện mặt trời mái nhà không đủ; cần khẩn trương tháo gỡ vướng mắc pháp lý, khơi thông vốn, đẩy nhanh các dự án nguồn lớn và truyền tải. Câu chuyện an ninh năng lượng không thể trông chờ vào phản ứng “chữa cháy” mỗi mùa khô; nó đòi hỏi một chiến lược nhất quán, trong đó tiết kiệm điện, năng lượng mới và đầu tư hạ tầng phải được xem là ba trụ cột ngang hàng chứ không phải phụ trợ.
Kết luận: Không để thiếu điện trở thành điểm nghẽn phát triển
Nguy cơ thiếu điện Việt Nam trong giai đoạn 2027-2030 là lời cảnh tỉnh rõ ràng rằng an ninh năng lượng đang đứng trước một bước ngoặt khó chịu: hoặc chúng ta hành động nhanh để lấp khoảng trống nguồn – lưới, hoặc chấp nhận đánh đổi bằng tăng trưởng chậm lại, sản xuất gián đoạn, đời sống người dân bị xáo trộn. Các con số thiếu hụt công suất và sản lượng mà Bộ Công Thương nêu ra không phải để gây lo lắng, mà để thúc ép hệ thống chính sách và đầu tư phải chạy kịp với tốc độ tăng phụ tải.
TP.HCM với kế hoạch cung ứng điện 2027, kịch bản mùa khô sớm – kéo dài và chương trình tiết kiệm điện, năng lượng tái tạo là một ví dụ cho cách tiếp cận chủ động, kết hợp cả cung và cầu. Nhưng để tránh một cuộc khủng hoảng năng lượng thực sự, cách làm này cần được nhân rộng: địa phương phải chủ động hơn, doanh nghiệp và người dân phải coi tiết kiệm điện là thói quen chứ không phải phong trào, còn trung ương phải dám tháo gỡ điểm nghẽn đầu tư các dự án nguồn – lưới. Điện không chỉ là dòng năng lượng chạy trong dây dẫn; đó là nhịp tim của nền kinh tế. Đừng đợi đến khi nhịp tim loạn mới nghĩ đến việc chữa bệnh.
