Giải phóng mặt bằng cho metro TP.HCM: Bước đi quyết định trước khi khởi công
Giải phóng mặt bằng cho hai tuyến metro TP.HCM mới, kèm theo chiến lược bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, là quá trình Nhà nước thu hồi đất, di dời dân cư và sắp xếp chỗ ở mới nhằm tạo quỹ đất sạch để xây dựng hệ thống đường sắt đô thị, đồng thời hạn chế thấp nhất xáo trộn đời sống người dân và nguy cơ khiếu nại kéo dài.
Ngày 25.8, UBND phường Hiệp Bình tổ chức hội nghị triển khai dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phục vụ tuyến Metro Thủ Dầu Một - TP.HCM và Metro số 6 (Cảng hàng không quốc tế Tân Sơn Nhất - Phú Hữu). Điều này cho thấy thành phố chọn cách “đi từ gốc”: làm rõ cơ chế bồi thường hộ dân và tái định cư trước khi khởi công. Theo kế hoạch, cả hai tuyến metro đặt mục tiêu khởi công vào cuối năm 2026, nên việc chuẩn bị mặt bằng được xem là nhiệm vụ phải làm sớm, nếu không mọi cam kết tiến độ chỉ là lời hứa trên giấy.
Ở một đô thị đông dân, mỗi mét vuông đất đều gắn với sinh kế và ký ức. Vì vậy, câu hỏi không còn là có giải phóng mặt bằng hay không, mà là thành phố sẽ thực hiện thế nào để người dân thấy mình tham gia vào một dự án metro TP.HCM chứ không chỉ là nạn nhân của nó.
Hai tuyến metro hơn 8 tỉ USD: Kỳ vọng kết nối và sức ép lên mặt bằng
Metro Thủ Dầu Một - TP.HCM dài khoảng 33,2km với 24 nhà ga, trong đó 13 ga ngầm và 11 ga trên cao, đi qua 18 phường và kết nối trực tiếp Bình Dương với trung tâm TP.HCM. Khi hoàn thành, tuyến metro này sẽ tạo thêm trục giao thông công cộng khối lượng lớn, liên thông với các tuyến trong mạng lưới metro TP.HCM hiện hữu và tương lai. Metro số 6 (Tân Sơn Nhất - Phú Hữu) dài gần 23km, trong đó khoảng 19km đi ngầm, 4km trên cao với 17 nhà ga, kết nối từ khu vực Bà Quẹo, đi dưới sân bay đến Phú Hữu và liên kết với tuyến đường sắt Thủ Thiêm - Long Thành sau này.
Hai tuyến metro này có tổng vốn đầu tư dự kiến hơn 8 tỉ USD, một con số đủ cho thấy tầm vóc lẫn áp lực. Theo mô tả, các đơn vị tư vấn đã khoan khảo sát tại nhiều vị trí dọc tuyến để phục vụ thiết kế và chuẩn bị triển khai xây dựng. Nhưng mọi bản vẽ, depot Hiệp Bình rộng khoảng 33ha hay depot Bình Triệu đều sẽ trở thành tranh cãi nếu khâu giải phóng mặt bằng không thuyết phục. Nói cách khác, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở công nghệ đào hầm mà ở khả năng đạt đồng thuận xã hội.
Người dân chỉ thực sự ủng hộ metro khi họ nhìn thấy lợi ích cụ thể: giảm thời gian di chuyển, kết nối khu vực, giá trị tài sản tăng lên, và quan trọng là không bị đẩy vào cảnh sinh kế bất ổn vì tái định cư thiếu chuẩn bị.
Thưởng 50 triệu cho bàn giao sớm: Động lực hay chỉ là biểu tượng?
Thành phố đang thử một công cụ mới: thưởng tiền cho hộ dân bàn giao mặt bằng sớm. Ngày 23.8, UBND phường Bình Tiên tổ chức đoàn công tác đến thăm, gặp gỡ các hộ dân đồng thuận bàn giao mặt bằng sớm cho dự án cầu đường Bình Tiên và trao thưởng 50 triệu đồng cho những hộ bàn giao trọn căn trước thời hạn. Đây là minh chứng thực tế cho Quyết định số 11/2026/QĐ-UBND của UBND TP.HCM, theo đó hộ gia đình, cá nhân bàn giao mặt bằng trước thời hạn được thưởng tối đa 50 triệu đồng nếu bị thu hồi toàn bộ đất, và tối đa 25 triệu đồng nếu chỉ thu hồi một phần.
Mô hình này rõ ràng không chỉ mang ý nghĩa vật chất. Nó truyền đi thông điệp rằng nhà nước trân trọng sự hợp tác của người dân, chứ không chỉ ra quyết định thu hồi rồi “mong” họ chấp hành. Trong quá trình triển khai bồi thường, giải phóng mặt bằng, địa phương ghi nhận sự phối hợp tích cực và đồng thuận của nhiều hộ dân, nhờ đó tiến độ dự án cầu đường Bình Tiên được đẩy nhanh theo kế hoạch.
Câu hỏi là: khi áp dụng cho giải phóng mặt bằng metro TP.HCM, khoản thưởng này sẽ là động lực thực chất hay chỉ là biểu tượng? Đối với nhiều hộ có nhà đất ở vị trí đắc địa, giá thị trường cao, thưởng 50 triệu có thể không đủ hấp dẫn nếu khung bồi thường không sát giá. Do đó, tiền thưởng chỉ phát huy tác dụng khi nó đi kèm một gói bồi thường hộ dân minh bạch, hợp lý và phương án tái định cư khả thi.
Tái định cư: Từ “khâu kỹ thuật” thành chiến lược an sinh
Hội nghị tại phường Hiệp Bình nhấn mạnh bồi thường, hỗ trợ và tái định cư là một trong những nhiệm vụ quan trọng cần triển khai sớm để phục vụ hai tuyến metro. Đây là thay đổi đáng hoan nghênh: tái định cư không còn là việc “xử lý sau” mà trở thành điều kiện tiên quyết. Thực tế nhiều dự án hạ tầng cho thấy, khi thiếu quỹ nhà tái định cư phù hợp hoặc hỗ trợ sinh kế không rõ ràng, người dân dù nhận tiền bồi thường vẫn rơi vào thế bị động, dẫn tới bức xúc kéo dài.
Theo mô tả, hội nghị nhằm tăng cường phối hợp giữa chính quyền địa phương, cơ quan chuyên môn, đơn vị quản lý dự án và đơn vị tư vấn, qua đó chuẩn bị điều kiện cần thiết cho đầu tư, giải phóng mặt bằng và triển khai dự án. Đây là cơ hội để chính quyền lắng nghe lo ngại của cộng đồng: họ sẽ sống ở đâu, con cái học ở đâu, việc làm mới ra sao. Nếu những câu hỏi này không được trả lời sớm, mọi lời kêu gọi đồng thuận chỉ dừng ở khẩu hiệu.
Tái định cư tốt phải đi cùng hạ tầng trường học, y tế, việc làm và giao thông công cộng, không biến người dân bị thu hồi đất thành “người ngoại tỉnh” ngay trên thành phố của mình.
Metro chỉ thành công khi người dân cảm thấy mình là đồng tác giả
Dự án cầu đường Bình Tiên cho thấy một bài học rõ ràng: khi được thông tin và hỗ trợ hợp lý, người dân sẵn sàng bàn giao nhà đất sớm, góp phần đẩy nhanh tiến độ. Khi hoàn thành, công trình này dự kiến trở thành một trong những trục giao thông hướng tâm quan trọng, chia sẻ áp lực cho các tuyến hiện hữu và rút ngắn thời gian di chuyển từ trung tâm đến khu Nam thành phố. Đây là hình ảnh mà metro TP.HCM có thể hướng tới: hạ tầng lớn, lợi ích cụ thể, sự đồng thuận rộng rãi.
Theo kế hoạch, Metro Thủ Dầu Một - TP.HCM và Metro số 6 dự kiến khởi công vào cuối năm 2026. Nhưng mốc thời gian này chỉ có ý nghĩa nếu công tác bồi thường hộ dân, hỗ trợ và tái định cư thực sự trở thành yếu tố then chốt, được chuẩn bị kỹ lưỡng chứ không phải “chạy theo tiến độ” vào phút chót.
Giải phóng mặt bằng không phải là “cuộc chiến” giữa nhà nước và người dân, mà là bài kiểm tra về cách thành phố chia sẻ lợi ích phát triển. Nếu TP.HCM muốn metro trở thành biểu tượng mới của giao thông công cộng, thì chiến lược bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải đủ công bằng để mỗi hộ dân bị ảnh hưởng thấy mình là đồng tác giả của tuyến metro, chứ không là người bị bỏ lại phía sau.
