Giải phóng mặt bằng metro TP.HCM: Vấn đề không còn phụ trợ mà mang tính quyết định
Giải phóng mặt bằng metro TP.HCM là toàn bộ quá trình thu hồi đất, bồi thường dự án đường sắt, hỗ trợ và bố trí tái định cư cho người dân bị ảnh hưởng, nhằm tạo quỹ đất sạch để thi công các tuyến đường sắt đô thị, nhưng đồng thời phải giữ được sinh kế, sự ổn định xã hội và niềm tin của cộng đồng vào các dự án hạ tầng giao thông thành phố. Trong bức tranh này, khâu đất đai không còn là việc “đi sau” kỹ thuật mà trở thành yếu tố quyết định việc metro có về đích đúng hẹn hay lại trễ thêm một thập kỷ. Ngay cuối tháng 8, UBND phường Hiệp Bình đã tổ chức hội nghị triển khai công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư phục vụ tuyến Thu Dầu Một – TP.HCM và tuyến metro số 6 (Tân Sơn Nhất – Phú Hữu). Đây là tín hiệu rõ ràng cho thấy thành phố buộc phải tăng tốc ở mặt trận khó khăn nhất: đất và người, không phải bê tông và ray.
Hai tuyến metro hơn 8 tỷ USD: Tham vọng lớn, rủi ro nằm ở mặt đất chứ không dưới hầm
Tuyến Thu Dầu Một – TP.HCM dự kiến dài khoảng 33,2 km, đi qua 18 phường với 24 ga, kết nối Bình Dương với khu trung tâm và liên thông các tuyến metro khác. Tuyến metro số 6 gần 23 km, phần lớn đi ngầm từ khu vực Bà Quẹo, cắt qua sân bay Tân Sơn Nhất, vươn đến Phú Hữu và kết nối với tuyến đường sắt Thủ Thiêm – Long Thành trong tương lai. Về kỹ thuật, đây là các trục giao thông khối lượng lớn sẽ thay đổi cách người dân di chuyển hằng ngày. Nhưng điểm dễ vỡ không nằm ở công nghệ hay thi công ngầm, mà nằm ở những quyết định bồi thường và tái định cư TP.HCM đang phải chuẩn bị từ bây giờ. Theo kế hoạch, hai tuyến này được nhắm khởi công cuối năm 2026. Nếu hồ sơ đất đai chậm, mọi mốc tiến độ trên giấy chỉ là lời hứa mà người dân đã nghe quá nhiều.
Can Gio và bài kiểm tra thực tế: 379,5 tỷ đồng bồi thường không chỉ là một con số
Trong khi nhiều dự án còn đang họp bàn thì Cần Giờ là nơi đã bước vào giai đoạn “tiền trao, đất nhận”. Ngày 26.8, UBND xã Cần Giờ tổ chức chi trả tiền bồi thường, hỗ trợ và tiếp nhận bàn giao đất cho tuyến metro Bến Thành – Cần Giờ. Hơn 1,1 triệu m2 đất dự kiến thu hồi, ảnh hưởng đến 27 hộ dân – tức là cả một cộng đồng phải dịch chuyển cùng dự án. Quyết định phê duyệt giá đất và phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư có tổng số tiền hơn 379,5 tỷ đồng đã được ban hành. "Hơn 379,5 tỷ đồng bồi thường được phê duyệt cho 27 hộ dân tại Cần Giờ cho thấy giải phóng mặt bằng metro không phải câu chuyện nhỏ lẻ, mà là một can thiệp sâu vào cấu trúc xã hội địa phương". Người đủ điều kiện tái định cư sẽ được bố trí về khu dân cư Vàm Sát 2 (An Thới Đông) và Ba Xan (Bình Khánh). Cách Cần Giờ xử lý minh bạch, có đối thoại sẽ là phép thử cho niềm tin vào các dự án khác.
Nút thắt hệ thống: Khi mọi tuyến metro đều vướng cùng một bài toán tái định cư
Không chỉ Thu Dầu Một – TP.HCM, metro số 6 hay Bến Thành – Cần Giờ, hầu hết các tuyến metro ở thành phố đều đối diện một chuỗi vấn đề giống nhau: xác định giá đất, cơ chế bồi thường dự án đường sắt, nơi ở mới cho người bị thu hồi đất, và quan trọng nhất là mức độ đồng thuận của người dân. Tại Hiệp Bình, hội nghị được tổ chức nhằm “tăng cường phối hợp giữa chính quyền địa phương, cơ quan chuyên môn, ban quản lý dự án và đơn vị tư vấn, qua đó chuẩn bị điều kiện cần thiết cho đầu tư, giải phóng mặt bằng và triển khai dự án”. Ở Cần Giờ, chính quyền nhấn mạnh việc chi trả bồi thường và nhận bàn giao đất là bước quan trọng bảo đảm tiến độ tuyến metro Bến Thành – Cần Giờ, đồng thời yêu cầu các đơn vị tiếp tục kịp thời thực hiện chính sách và lắng nghe, giải quyết yêu cầu chính đáng của người dân. Khi mọi dự án đều phải ra nghị quyết riêng cho đất và người, có thể nói đây là nút thắt mang tính hệ thống của phát triển hạ tầng giao thông thành phố.
Kết luận: Metro sẽ chạy nhanh hay chậm phụ thuộc vào người dân hơn là bản vẽ
Các tuyến metro mới hứa hẹn thay đổi căn bản cách di chuyển: người dân Bình Dương có trục giao thông khối lượng lớn nối thẳng trung tâm thành phố, người đi từ trung tâm đến Cần Giờ chỉ mất khoảng 13 phút khi tuyến Bến Thành – Cần Giờ vận hành, và trục Tân Sơn Nhất – Phú Hữu mở ra khả năng kết nối vùng rộng hơn. Nhưng mọi lời hứa hiện đại hóa sẽ bị treo nếu giải phóng mặt bằng metro TP.HCM tiếp tục là vòng luẩn quẩn họp – thống kê – chờ vốn – chờ giá. Hạ tầng giao thông thành phố chỉ thật sự nâng cấp khi người dân cảm thấy mình là đối tác, không phải đối tượng bị di dời. Muốn vậy, các dự án phải coi đối thoại cộng đồng, minh bạch phương án bồi thường và chất lượng khu tái định cư là tiêu chí thành công ngang với tiến độ kỹ thuật. Metro có về đúng hẹn hay không sẽ là thước đo cho cách thành phố đối xử với đất và người, không phải năng lực thi công hầm hay đặt ray.
