Vành đai 3 TP.HCM: Dự án giao thông trọng điểm nhưng vướng từ mặt bằng đến niềm tin
Vành đai 3 TP.HCM là dự án giao thông chiến lược nhằm hình thành tuyến đường và chuỗi nút giao lớn bao quanh vùng đô thị, kết nối các tỉnh lân cận, giảm áp lực lên trục xuyên tâm và tạo không gian phát triển mới cho cả khu vực. Nó không chỉ là con đường mới, mà là phép thử năng lực triển khai, giải phóng mặt bằng và bồi thường nhà dân của chính quyền lẫn chủ đầu tư. Khi tiến độ trì trệ, không phải chỉ là vài tháng chậm thi công, mà là hàng nghìn người dân sống trong cảnh treo bám công trình, nứt nhà, kéo dài tranh chấp, còn thành phố đánh mất cơ hội phát triển hạ tầng đúng thời điểm. Vấn đề không nằm ở thiếu nguồn lực, mà ở cách hệ thống đối xử với người bị ảnh hưởng như "vật cản" chứ không phải đối tác.
Ở nút giao Bình Chuẩn thuộc thành phần 5 của Vành đai 3, sản lượng thi công mới đạt khoảng 72% giá trị hợp đồng dù thời điểm hoàn thành theo hợp đồng là khoảng tháng 12/2025. Lý do được đưa ra là khó tổ chức giao thông trên tuyến đang khai thác và thiếu nhựa đường, bê tông nhựa do xung đột quân sự tại Trung Đông khiến giá vật liệu tăng mạnh. Nhưng khi một gói thầu có thời gian thi công 900 ngày kể từ 29/06/2023 mà vẫn ì ạch, câu hỏi đặt ra là: hệ thống đã chuẩn bị phương án ứng phó rủi ro đủ nghiêm túc chưa, hay vẫn trông chờ mọi thứ sẽ "tự ổn" dù hàng nghìn tỷ đồng và sinh kế người dân đang bị đặt cược?
Nút giao An Phú: mặt bằng là điểm nghẽn chứ không phải người dân
Nút giao An Phú là một mắt xích quan trọng kết nối Vành đai 3 TP.HCM với các trục hướng cảng Cát Lái và cao tốc, nhưng tiến độ lại bị kìm hãm bởi chính khâu giải phóng mặt bằng. Dự án liên quan mở rộng, nâng cấp đường Lương Định Của với tổng cộng 67 trường hợp nằm trong phạm vi ảnh hưởng, hơn 22.000 m² đất cần thu hồi. Thay vì xem người dân là nguyên nhân chậm trễ, thực tế cho thấy họ sẵn sàng đồng thuận nếu được đối thoại rõ ràng và bồi thường hợp lý. Bà Nguyễn Thị Ngọc Loan, một hộ dân bị ảnh hưởng, khẳng định người dân sẵn sàng bàn giao mặt bằng nếu tiến độ thi công được đẩy nhanh và phương án bồi thường thỏa đáng. Câu nói này nên được coi là lời nhắc: tắc nghẽn nằm ở thủ tục chậm chạp, không ở người dân.
Cầu vượt N1.2 thuộc nút giao An Phú mới đạt khoảng 30% tổng khối lượng thi công vì chưa có đủ mặt bằng từ dự án mở rộng đường Lương Định Của, khiến thi công diễn ra cầm chừng. Chính quyền quận và các đơn vị liên quan đang nỗ lực đẩy nhanh thủ tục bồi thường, công bố phương án chi tiết tới từng hộ, giải thích bằng đối thoại trực tiếp để tạo đồng thuận. Theo kế hoạch của UBND thành phố, việc bàn giao mặt bằng sẽ bắt đầu từ ngày 30/11, nhưng đơn vị quản lý dự án đặt mục tiêu xong ngay trong tháng 10 để phục vụ thi công nhánh N1.2. Khoảng thời gian này không chỉ là vài tuần chênh lệch, mà là thử thách xem bộ máy hành chính có đủ linh hoạt để đi kịp công trường hay không.
28 nhà dân nứt tường vì Vành đai 3: bồi thường chậm là bào mòn niềm tin
Nếu chậm giải phóng mặt bằng là câu chuyện về tiến độ, thì 28 căn nhà nứt tường khi thi công Vành đai 3 TP.HCM lại là câu chuyện về công bằng. Tại khu vực nút giao Tân Vạn (phường Đông Hòa), 28 hộ dân phản ánh nhà ở bị nứt tường khi công trình triển khai, nhưng chủ đầu tư và người dân chưa thống nhất được chi phí hỗ trợ, bồi thường. Một số hộ phải tự liên hệ công ty bảo hiểm, song đơn vị này cho biết chưa thể chi trả vì chưa được cung cấp đủ hồ sơ từ phía chủ đầu tư. Khi người dân bị thiệt hại rõ ràng mà phải tự đi tìm đường đòi quyền lợi, hệ thống bồi thường không chỉ chậm, mà còn cho thấy thái độ co kéo trách nhiệm.
Sau phản ánh, Ban Giao thông thành phố cho biết đã phối hợp UBND phường và các hộ dân để cung cấp đủ hồ sơ cho đơn vị bảo hiểm, đồng thời đơn vị bảo hiểm đã kiểm tra, ghi nhận hư hỏng từng nhà và tính toán chi phí hỗ trợ theo quy định. Sau đợt đàm phán đầu tiên, mới có 2/28 hộ thống nhất giá trị bồi thường. Ban Giao thông thông tin dự kiến hoàn thành bồi thường, hỗ trợ cho các nhà dân bị nứt do thi công Vành đai 3 trong tháng 10/2026. Việc kéo dài bồi thường đến tận mốc này là thông điệp rất xấu: tiến độ công trình được ưu tiên hơn an toàn và sự ổn định của cư dân, trong khi đáng lẽ mọi sự cố phải được xử lý nhanh như với các hạng mục kỹ thuật trên công trường.
Giải phóng mặt bằng và bồi thường: phải coi người dân là đối tác, không là vật cản
Các động thái gần đây, như việc phường Bình Trưng hoàn tất công bố dự thảo bồi thường chi tiết đến từng hộ và giải thích chính sách trực tiếp, hay việc Ban Giao thông phối hợp với bảo hiểm để xử lý 28 căn nhà nứt, cho thấy hệ thống đang cố gắng sửa sai. Nhưng nỗ lực chữa cháy không thay thế được tư duy thiết kế dự án ngay từ đầu. Vành đai 3 TP.HCM là dự án lớn, đi qua khu dân cư dày đặc, nên bồi thường nhà dân, hỗ trợ tái định cư và bảo vệ tài sản phải được đặt ngang hàng với tiến độ kỹ thuật. Công trình có thể chậm vài tháng, nhưng niềm tin mất đi thì phải mất hàng năm mới xây lại, nếu xây lại được.
Câu chuyện ở Vành đai 3 nên được nhìn như lời cảnh báo cho mọi dự án giao thông khác: nếu tiếp tục xem giải phóng mặt bằng là khâu phụ và bồi thường là thủ tục hành chính, thì mỗi công trường lớn sẽ để lại một dải bất mãn kéo dài theo mặt đường. Ngược lại, nếu coi người dân là đối tác, công khai tiến độ, minh bạch phương án bồi thường, xử lý sự cố nhanh và có trách nhiệm, các nút giao như Bình Chuẩn, An Phú hay Tân Vạn sẽ trở thành minh chứng cho một cách làm hạ tầng văn minh hơn. Vành đai 3 TP.HCM không chỉ nên được nhớ tới như tuyến đường hiện đại, mà như bài học để không có thêm một Vành đai nào nữa đi qua nhà dân bằng những vết nứt.
