Vành đai 4 TP.HCM: Dự án liên vùng mắc kẹt vì những nút thắt cũ
Vành đai 4 TP.HCM là dự án giao thông liên vùng trọng điểm, được Quốc hội chấp thuận chủ trương đầu tư tại Nghị quyết số 220/2025/QH15, nhằm hình thành tuyến đường cao tốc khép kín kết nối Thành phố Hồ Chí Minh với các tỉnh lân cận, giảm áp lực kẹt xe, mở rộng không gian phát triển kinh tế – xã hội khu vực phía Nam. Chính vì vai trò đó, bất kỳ sự chậm trễ nào trong giải phóng mặt bằng, bảo đảm nguồn vật liệu hay thu xếp vốn đều không chỉ làm lùi tiến độ một công trình, mà còn làm gián đoạn cả một chiến lược tái cấu trúc hạ tầng vùng đô thị siêu lớn. Ngày 28/8, Văn phòng Chính phủ phát đi Văn bản số 8906/VPCP-CN truyền đạt chỉ đạo khẩn của Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc về việc thực hiện Nghị quyết 220 đối với Dự án đường Vành đai 4 Thành phố Hồ Chí Minh. Việc người đứng đầu Chính phủ phụ trách điều hành trực tiếp “siết tiến độ” cho thấy dự án đang gặp những nút thắt nghiêm trọng, không thể tự tháo gỡ ở cấp cơ quan chuyên môn. Đây không chỉ là động thái đốc thúc hành chính, mà là tín hiệu chính trị: Vành đai 4 phải được đưa trở lại đúng quỹ đạo, nếu không, hiệu quả của cả gói cơ chế đặc thù cho các dự án quan trọng quốc gia sẽ bị đặt dấu hỏi.
Giải phóng mặt bằng: điểm nghẽn kéo dài, không thể tiếp tục chấp nhận
Trong ba nút thắt lớn, giải phóng mặt bằng là khâu lộ rõ nhất sự ì ạch của bộ máy địa phương. Phó Thủ tướng yêu cầu "khẩn trương hoàn thành công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, bàn giao mặt bằng và di dời công trình hạ tầng kỹ thuật". Cụm từ "khẩn trương" ở cấp chỉ đạo Trung ương là lời nhắc rằng những việc lẽ ra phải chủ động làm đang bị kéo dài quá mức. Thực tế, bồi thường và tái định cư luôn là khu vực xung yếu của mọi dự án giao thông quy mô lớn. Khi không có mặt bằng sạch, mọi bản vẽ, mọi gói thầu đều nằm trên giấy. Việc Bộ Xây dựng được giao chủ trì, phối hợp với TP.HCM, Đồng Nai, Tây Ninh để rà soát và cập nhật tiến độ toàn bộ Dự án, gắn với yêu cầu hoàn thành giải phóng mặt bằng cho thấy Chính phủ không muốn trách nhiệm bị phân tán. Địa phương phải chịu trách nhiệm trực tiếp về tiến độ, nhưng Trung ương sẽ giám sát, thay vì để các vướng mắc kéo dài rồi mới "chữa cháy" bằng các gói cơ chế đặc thù.
Mỏ vật liệu và vướng mắc tài chính: hai rủi ro có thể làm đứt gãy tiến độ
Nếu mặt bằng là rào cản hữu hình, thì nguồn vật liệu và vướng mắc tài chính lại là những rủi ro dễ bị coi nhẹ cho đến khi tiến độ thi công bắt đầu trượt dốc. Phó Thủ tướng yêu cầu các địa phương "chủ động bảo đảm đủ nguồn vật liệu xây dựng, kịp thời tháo gỡ vướng mắc liên quan đến các mỏ vật liệu, không để ảnh hưởng đến tiến độ thi công". Đây là lời cảnh báo: nếu không lo từ sớm, đến khi công trường cần đất đắp, cát, đá mà mỏ chưa được cấp phép hoặc hết công suất, thì cả tuyến sẽ bị chậm. Quan trọng hơn, chỉ đạo lần này nói rất thẳng về vướng mắc tài chính. Chính phủ yêu cầu đánh giá khả năng huy động vốn đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP), làm rõ khả năng thu xếp tín dụng của nhà đầu tư và các tổ chức tín dụng. Nói cách khác, không thể trông chờ cơ chế PPP như một "chiếc phao" chung chung: từng dự án thành phần phải chứng minh được có nhà đầu tư đủ năng lực và ngân hàng sẵn sàng cho vay. Nếu không, phương án xử lý phải được kích hoạt ngay theo Nghị quyết 220, tránh để cả tuyến Vành đai 4 bị treo vì một mắt xích không tìm được vốn.
Vai trò của cơ chế đặc thù và yêu cầu chống lãng phí, tiêu cực
Dự án Vành đai 4 TP.HCM không chỉ là một công trình giao thông, mà còn là "bài kiểm tra" hiệu quả của cơ chế, chính sách đặc thù mà Quốc hội đã trao cho các dự án quan trọng quốc gia. Phó Thủ tướng yêu cầu các cơ quan liên quan tổng kết việc thực hiện các cơ chế này, đánh giá những điểm đã phát huy hiệu quả, góp phần rút ngắn tiến độ, và những quy định còn vướng mắc, chưa phù hợp; đồng thời nghiên cứu thể chế hóa các cơ chế hiệu quả, rà soát sửa đổi các quy định bất cập, báo cáo cấp có thẩm quyền trong tháng 9/2026. Điều đó thể hiện một quan điểm rõ ràng: cơ chế đặc thù không phải "tấm giấy thông hành" để địa phương xin thêm quyền và nguồn lực, mà phải chứng minh được giá trị trong thực tế triển khai. Song song với đó, UBND TP.HCM, Đồng Nai, Tây Ninh được giao trách nhiệm tổ chức triển khai các dự án thành phần bảo đảm điều kiện khai thác đồng bộ toàn tuyến, "không để phát sinh tham nhũng, tiêu cực, lãng phí". Đây là điểm đáng chú ý: khi luồng vốn đầu tư cho Vành đai 4 được đẩy mạnh, nguy cơ thất thoát, chia nhỏ dự án để trục lợi cũng tăng lên. Chỉ đạo chống lãng phí và tiêu cực vì thế không mang tính hình thức mà là yêu cầu thiết thực, nhằm bảo đảm mỗi đồng vốn cho hạ tầng liên vùng đều được sử dụng đúng mục tiêu.
Kết luận: Vành đai 4 chỉ về đích nếu địa phương chuyển trạng thái từ "xin cơ chế" sang "chịu trách nhiệm"
Việc Chính phủ trực tiếp rà soát tiến độ toàn bộ Dự án, yêu cầu khẩn trương giải phóng mặt bằng, bảo đảm vật liệu và làm rõ vướng mắc tài chính cho thấy Vành đai 4 TP.HCM được xem là dự án then chốt trong việc hoàn thiện mạng lưới giao thông liên vùng và tạo động lực phát triển kinh tế – xã hội khu vực phía Nam. Nhưng chỉ đạo từ Trung ương, dù mạnh mẽ đến đâu, cũng không thể thay thế vai trò thực thi của chính quyền địa phương. Thông điệp xuyên suốt của Văn bản 8906/VPCP-CN là: TP.HCM, Đồng Nai, Tây Ninh phải chuyển trạng thái từ "trông chờ cơ chế" sang "chủ động chịu trách nhiệm". Họ phải đảm bảo đất sạch, vật liệu đủ, phương án vốn rõ ràng, dự án thành phần chạy đúng tiến độ, toàn tuyến khai thác đồng bộ, không để tham nhũng, tiêu cực hay lãng phí làm xói mòn niềm tin vào các dự án giao thông lớn. Nếu làm được, Vành đai 4 sẽ không chỉ là một tuyến đường mới, mà là minh chứng rằng Việt Nam có thể hiện thực hóa các dự án hạ tầng quy mô lớn bằng sự phối hợp hiệu quả giữa Trung ương và địa phương, giữa cơ chế đặc thù và trách nhiệm cụ thể.
